Το «Ρεπορτάζ Χωρίς Σύνορα» καταγράφει την μετανάστευση στη Γερμανία της ελίτ του εργατικού δυναμικού της Ελλάδας την δεκαετία του ’60. Το δεύτερο μέρος της μεγάλης έρευνας, που περιλαμβάνει δεκάδες συνεντεύξεις μεταναστών και Γερμανών υπευθύνων για την υποδοχή τους καθώς και ανέκδοτο οπτικό υλικό, καταγράφει τα προβλήματα που αντιμετώπισαν και την εξέλιξη των Ελλήνων γκάσταρμπάιτερ μέσα στη γερμανική κοινωνία .
Τα παιδια βαλίτσες… Ακόμη και σήμερα οι Έλληνες μετανάστες που αναγκάστηκαν να αφήσουν πίσω στην πατρίδα τα παιδιά τους ή να τα στείλουν σε συγγενείς για να τα μεγαλώσουν, «μιλούν για αυτά και ιδρώνουν, όπως λέει το τραγούδι του Μαρκόπουλου. «Η γιαγιά ζωγράφιζε ένα χεράκι πάνω στο γράμμα, να μας δείξει πόσο μεγάλωσε το παιδί. Κάποιες φωτογραφίες που και πού παίρναμε. Με αυτά παρηγορούμασταν», θυμάται η Ελένη Τσακμάκη, μετανάστρια της 1ης γενιάς. Οι γονείς δεν ήταν οι μόνοι που υπέφεραν από τον αποχωρισμό. Τα παιδιά αυτά μεγάλωσαν πια, αλλά θυμούνται ακόμα και σήμερα με δάκρυα στα μάτια τα παιδικά χρόνια μακριά από την οικογένεια τους. «Κάποια στιγμή φώναξα και εγώ την θεία μου που με μεγάλωνε ‘μαμά’ και γελάσανε όλοι και μου εξηγήσανε ότι δεν είναι εκείνη η μητέρα μου και ότι η μητέρα μου βρίσκεται στην Γερμανία», θυμάται ο Σεβαστός Σαμψούνης, ένα από τα πολλά «παιδιά-βαλίτσα».
Από εργάτες… αφεντικά. Τα πρώτα χρόνια οι φιλοξενούμενοι εργάτες έκαναν τις δουλειές που οι Γερμανοί δεν καταδέχονταν να κάνουν, τις πιο βρώμικες δουλειές. Δούλεψαν σκληρά σε φάμπρικες, σε ανθρακωρυχεία ακόμη και ως καθαριστές. Τα πρώτα χρόνια οι γκάσταρμπάιτερ («φιλοξενούμενοι εργάτες») δεν είχαν το δικαίωμα να ασκήσουν ελεύθερο επάγγελμα, πολλοί βέβαια έβρισκαν τρόπο να ξεπεράσουν τα γραφειοκρατικά προβλήματα… αλά ελληνικά. «Το μαγαζί; Ε, μα είχα τότε παντρευτεί με Γερμανίδα. Ήτανε πονηρός ο βλάχος!», θα πει χαριτολογώντας ο Βασίλης Πλουμής, ιδιοκτήτης της ιστορικής ταβέρνας «Ακρόπολις» στο Ντίσελντορφ. Στη συνέχεια ήρθε η ένταξη στην ΕΟΚ που όχι μόνο τους μετέτρεψε σε Ευρωπαίους πολίτες που θα είχαν το δικαίωμα να ζουν και να εργάζονται εκεί ελεύθερα αλλά και τους έδωσε και την αυτοπεποίθηση ότι μπορούν να το κάνουν.
Η περίοδος της δικτατορίας. Χρειάστηκε λίγο μόνο καιρό μετά το πραξικόπημα για να στηθεί το δίκτυο πρακτόρων και χαφιέδων της χούντας στη Γερμανία. Αξιωματικοί της ΚΥΠ «βαφτίστηκαν» ακόμα και… δημοδιδάσκαλοι, και διορίστηκαν στα ελληνικά σχολεία του εξωτερικού με μυστική αποστολή να προπαγανδίζουν υπέρ της δικτατορίας. Οι Έλληνες δημοκράτες που τόλμησαν να υψώσουν τη φωνή τους κατά της χούντας το πλήρωσαν ακριβά. «Ήρθαν οι πράκτορες της ΚΥΠ στην πόρτα της καφετέριας που καθόμουν και με πυροβολήσανε εν ψυχρώ. Και τότε συμπτωματικά κούνησα λίγο το κεφάλι μου και η σφαίρα πέρασε δίπλα από το αυτί μου και καρφώθηκε στον τοίχο», διηγείται ο Στέφανος Φίλιππας, ένας από τους πρωτεργάτες της αντίστασης από τη Γερμανία.
Η φωνή της αντίστασης μέσα από τα μικρόφωνα της Deutsche Welle και της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας. Το «Ρεπορτάζ Χωρίς Σύνορα» συνάντησε τους πρωταγωνιστές των εκπομπών που αποτέλεσαν τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα των συνταγματαρχών. «Την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος έρχεται το ετοιματζίδικο δελτίο ειδήσεων, το οποίο λέει: “εις την Ελλάδα επεβλήθη ο στρατός και έσωσεν την χώραν από την αναρχίαν και τον κομμουνισμόν”. Εγώ ως υπεύθυνος αρνούμαι να μεταδώσω αυτή την είδηση» διηγείται ο τότε διευθυντής της ελληνικής εκπομπής της Deutsche Welle, Κώστας Nικολαόυ. «Θυμάμαι πάρα πολύ καλά που μου διάβαζε τις ειδήσεις ο ανταποκριτής του Der Spiegel, ο Κώστας o Τσατσαρώνης και ξαφνικά επενέβαινε ο χαφιές από την Ελλάδα που παρακολουθούσε το τηλέφωνο του και έλεγε “τι λέτε βρε, τι λες ρε εσυ”», θυμάται η Ελένη Τορόση, συνεργάτιδα του Πάυλου του Μπακογιάννη, στη Βαυαρική Ραδιοφωνία.
Ο συνδικαλισμός. Ο Ανέστης Κελίδης, ο Έλληνας γκάσταρμπάιτερ που αγωνίστηκε για την εξίσωση του μισθού ανδρών και γυναικών, προσλαμβάνεται στο εργοστάσιο Πιρμπουργκ. «Είναι 1300 Έλληνες. Θα ‘χεις στρατό για να κάνεις επανάσταση», του λέει ένας συνάδελφος. Και την κάνει… Μια απεργία που επιτυγχάνει για πρώτη φορά στην Ευρώπη την εξίσωση των μισθών ανδρών-γυναικών.
Στο «Ρεπορτάζ Χωρίς Σύνορα», με τον Στέλιο Κούλογλου.
Δείτε το πρώτο μέρος του αφιερώματος, «400.000 τεμάχια», εδώ.
ΓΚΑΣΤΑΡΜΠΑΙΤΕΡ: ΟΙ ΦΙΛΟΞΕΝΟΥΜΕΝΟΙ ΕΡΓΑΤΕΣ 2ο ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ: «ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΕ ΔΥΟ ΠΑΤΡΙΔΕΣ» ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΛΟΥΜΗΣ Την εποχή εκείνη για να πήγαινες στην οικοδομή, στην οικοδομή να δουλέψεις, έπρεπε να έχεις μπάρμπα στην Κορώνη. Δηλαδή, ή μπάρμπα στην Κορώνη ή βουλευτή, αλλιώς δεν έβγαινες. ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ Και ήταν το πιο υγιές εργατικό δυναμικό που είχε η Ελλάδα εκείνη την εποχή. Μιλάμε για νέους ανθρώπους, ηλικίες 20 χρονών, 22, έτοιμους ανθρώπους, τους έδινε στους Γερμανούς, πάρτε τους και κάντε τους τώρα ό, τι θέλετε. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΛΕΝΗΣ ΤΣΑΚΜΑΚΗ «Πουλούσαν ότι είχαν και δεν είχαν. Κατέβαιναν στις μεγαλουπόλεις για να υπογράψουν ένα συμβόλαιο εργασίας και να φύγουν. Οι Γερμανοί γιατροί τους περνούσαν από ψιλό κόσκινο. Τους εξέταζαν από την κορυφή έως και τα νύχια, ώστε να είναι ολόγεροι». ΝΙΚΟΣ ΧΑΝΙΑΣ Καλά του λέω τι κοιτάνε στα δόντια; Γαϊδούρια είμαστε και μας κοιτάνε στα δόντια; ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Εγώ τώρα φοβήθηκα να πάω στον πατέρα μου να τον πω αντίο. Χωρίς να του πω αντίο, έφυγα Οι τυχεροί έπρεπε να ειναι νομιμόφρονες πολίτες. ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΙΑΚΑΣ «Την εποχή του ’64, την άνοιξη, με άλλους 3 φίλους, περάσαμε από εξέταση στο Βόλο από την γερμανική επιτροπή. Όπως είπες προηγουμένως από τα νύχια ως την κορυφή. Μετά από 3 μήνες οι 3 φίλοι μου πήραν το πράσινο φως για τη Γερμανία. Εγώ όχι. Η αιτία ήταν πως ο πατέρας μου είχε αριστερό πλευρίτη. Λοιπόν, την πληρώναμε κι εμείς τότε τα παιδιά.Στην Βουλή των Ελλήνων τότες είχαν μια συνεδρίαση και είπαν αν συνεχίσουμε να στέλνουμε τους δεξιούς στην Γερμανία θα μείνουμε εδώ μόνο με τους Αριστερούς» ΝΙΚΟΣ ΧΑΝΙΑΣ Σ’ όλες τις βαλίτσες, λέει, έβρισκα μια εικόνα και μια κασέτα μέσα, συγγνώμη, αλλά…, έτσι είναι δύσκολα (σκουπίζει τα δάκρυά του). Αλλά οταν οι ευνοημένοι έφταναν στο σταθμό του Μονάχου , αρχιζαν τα ερωτήματα… ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΒΒΟΥΛΙΔΗΣ «Που ήρθαμε ρε παιδί μου;» του λέω. «Ναι, που ήρθαμε; Τι είναι εδώ πέρα;». ΜΑΡΙΑΝΘΗ ΖΑΧΑΡΗ Και μετά δουλεύαμε. Δουλεύαμε και κλαίγαμε. Έκλαιγα γιατί δεν ήξερα γερμανικά καθόλου, δε γνωρίζαμε τίποτα ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Δουλειές που δεν μπορούσαν να κάνουν οι Γερμανοί τις κάναμε εμείς ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Η λέξη Gastarbaiter έγινε βρισιά. Έγινε… έδειχνε δηλαδή τον παρακατιανό, τον βρώμικο, τον χωρίς μοίρα, τον χωρίς πολλά δικαιώματα, ΕΥΑ ΒΑΛΑΣΙΑΔΟΥ Πολλές φορές ακούσαμε τη λέξη αυτή… ντι σβάινε…τα γουρούνια! ΧΑΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΔΗΣ Να πάω εγώ στις παράγκες δεν ήξερα. Μου λέει θα πάρεις το τραμ και θα πας στις παράγκες. Τέλος πάντων, πήγα, τι θα κανα. .. Που να.. γλώσσα καθόλου, πρώτη μέρα. Με γράφει τη διεύθυνση, εκεί που ήτανε ο.. Ήτανε και τόσοι εισπράκτοροι βέβαια κι εκεί, όταν σταμάταγε του τό δειχνα εγώ το χαρτί. Με έκανε αυτός με το νόημα κάθισε. ΣΟΦΙΑ ΠΙΠΕΡΙΔΟΥ Εγώ πήγαινα στο μαγαζί και ήθελα να ψωνίσω αυγά και δεν ήξερα πώς τα λένε. Τότε δεν υπήρχαν αυτά τα σούπερ μάρκετ, υπήρχαν τα μικρά τα μαγαζάκια και η πωλήτρια, δηλαδή η αφεντικιά σεεε, την έλεγες τι να σε δώσει. Δεν ξέραμε. Ούτε αυγά να πάρουμε, ούτε ο,τιδήποτε, ο,τιδήποτε. ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΔΗΣ Μου λέει θα πας στην αποθήκη να πάρεις τα χάπια. Αποθήκη, λέμε καμιά αποθήκη που βάζουμε τα εργαλεία εμείς. Κι αυτοί λένε αποθήκη το φαρμακείο. Κι έλεγα εγώ ρε γαμώ το κέρατό τους, τι αποθήκη λέω να πάω. ΛΙΤΣΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗ Το μεσημέρι που ήτανε να φάμε, είναι χαρακτηριστικό αυτό, δεν έτρωγα εγώ. Μόνο αν είχε κάποια σούπα. Γιατί πήγαινα στο σπίτι, έλεγε η μάνα μου, μα αφού έχει φαγητό. Λέω, δε μπορώ να φάω. Και καθόμουνα στο σπίτι και έκανα πρόβα να φάω με το μαχαιροπίρουνο. Γιατί αυτές τρώγανε όλες με το μαχαιροπίρουνο. Που να έχεις μαχαίρι και πιρούνι εδώ πέρα να φας; Και αυτό δηλαδή ήταν μεγάλη προσβολή αυτό το πράγμα. Που να μη μπορώ να φάω με το μαχαιροπίρουνο. Και έκανα στο σπίτι εξάσκηση για να μπορέσω να καθίσω να φάω. Αίσθημα ντροπής να μη μπορείς να φας όπως τρώνε όλοι οι άλλοι. Εκεί στα… και τα παιδιά μου που παντρεύτηκα μετά ας πούμε έχουμε δύο παιδιά. Είναι στη Γερμανία και αυτά, εξαιρετικά. Εκεί μαθαίνουνε τα παιδιά από τα νήπια να τρώνε με το μαχαιροπίρουνο. ΓΑΜΟΣ ΑΛΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΣΟΦΙΑ ΠΙΠΕΡΙΔΟΥ Δεν συζητήσαμε τίποτα τέτοια πράγματα όταν ήρθανε και με ζητήσανε και παντρευτήκαμε. Και έφυγε τόσο γρήγορα που δεν προλάβαμε να συζητήσουμε πώς είναι η ζωή του. Τετάρτη ήρθε με ζήτησε : Παρασκευή πήραμε το νυφικό της φίλης μου, Κυριακή παντρευτήκαμε. Την άλλη βδομάδα Πέμπτη έφυγε για τη Γερμανία. ΠΛΑΚΙΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Παντρεμένοι άφηναν τις γυναίκες τους στην Ελλάδα με παιδιά και ερχόντουσαν εδώ και εργαζόντουσαν και ήθελαν μια γυναίκα για συντροφιά, για παιχνίδια και για πολλά διάφορα φαινόμενα. Είχαν συμβεί και τέτοια περιστατικά για αυτό και η κάθε κοπέλα τότε ήταν διστακτική ΣΟΦΙΑ ΠΙΠΕΡΙΔΟΥ Μέχρι που να’ ρθω εδώ στη Γερμανία : το καράβι το γεμίσαμε δάκρυα, εγώ κι η άλλη κοπέλα. Που πάμε; Γιατί ακούγαμε πολλά τότε. Μήπως είναι παντρεμένος, μήπως ήτανε αρραβωνιασμένος ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΑΚΙΑΣ Έλα όμως που η πανέξυπνη η γυναίκα μου για να είναι σίγουρα κι απόλυτα δεμένη πήγε στην Αγριά που η Αγριά είναι 7χλμ παραθαλάσσιο έξω από τον Βόλο και ρώτησε για το άτομο μου. Αυτά τα μαθαίνω μετά. Λοιπόν για να μάθει αν ήμουν παντρεμένος, γιατί πράγματι εκείνη την εποχή είχαν συμβεί τέτοιου είδους περιστατικά αρκετά ΣΟΦΙΑ ΠΙΠΕΡΙΔΟΥ Να ο άντρας μου. Μόλις τον είδα, εγώ νόμιζα είδα το Θεό. Σαν να είδα το Θεό. Πήγαμε στο σπίτι κι εγώ νόμισα ότι θα βρω παλάτια όμορφα, και να βρω μια παράγκα, ένα δωμάτιο μ’ένα κρεβάτι. : Ένα τραπεζάκι μικρό, απάνω ένα μάτι : μία κατσαρολίτσα μικρή : ένα κουτάλι, ένα πηρούνι έτρωγε ο ένας, κι ύστερα έτρωγα κι εγώ. ‘Η το μοιράζαμε, μια κουταλιά ο ένας μια κουταλιά ο άλλος. Και λέω, αχ θεέ μου λέω, με όλα τα καλά, με όλα τα καλά, που ήρθες; Και να κλαίω και να κλαίω. Αλλά ήθελα να φύγω πίσω. Λέω, φεύγω πίσω τώρα, λέω, αλλά δεν ξέρω ούτε που είναι ο σταθμός, ούτε τη γλώσσα ούτε λεφτά στα χέρια μου, τι να φύγεις; Αλλά, αν ήξερα κάτι τέτοιο, όχι. Όχι. Καλύτερα γεροντοκόρη ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΑΚΙΑΣ Σε ένα δωμάτιο στο δεύτερο πάτωμα μας είχαν βάλει 4 άτομα. Οι τουαλέτες ήταν κενές για όλους και υπήρχε και μία κουζίνα μεγάλη, που είχε μάτια για μαγείρεμα. ΛΙΤΣΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗ Ητανε και δωμάτια που ήτανε και 4 μαζί κοπέλες που μένανε ας πούμε,ήταν έτσι ένας χώρος περιφρουρισμένος. Έτσι; Στις 10 η ώρα έκλεινε η κεντρική πόρτα. Δε μπορούσες να μπεις, να βγεις. Ήταν ο χώρος δίπλα ήταν το εργοστάσιο, στο κλωστοϋφαντουργείο. ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΒΑΤΑΛΗ Δε μπορούσαμε να βγούμε έξω. Ξέραν την άλλη μέρα όλα δηλαδή. Που ήμασταν και που γυρίσαμε. Πηγαίναμε όλο κοπέλες μαζί και άμα βλέπανε κανέναν άντρα έπρεπε να ξέρουνε ποιος είναι αυτός. ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΑΚΙΑΣ Στα κτίρια αυτά που μέναν μόνο γυναίκες, κάτω υπήρχε ένας χώρος αναμονής και ήταν Γερμανός φύλακας, ας το πω θυρωρός, που απαγορευόταν πόδι αρσενικό να ανεβεί επάνω. Έδινες τα στοιχεία του ατόμου που ζητούσες, έπαιρνε τηλέφωνο στο δωμάτιο και μετά φεύγαμε, πηγαίναμε όπου θέλαμε, γυρίζαμε δεξιά – αριστερά και το βράδυ η ώρα 9 έπρεπε να είναι στο χάιμ μέσα πάλι. ΛΙΤΣΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗ Οι παντρεμένες που ήτανε, οι γυναίκες ξέρω εγώ ας πούμε, ή οι άντρες που ήτανε σε άλλο μέρος να ‘ρθουν να μείνουν εκεί, σε καμία περίπτωση. Απαγορευότανε. Δηλαδή ήτανε κάπως έτσι… σαν ένα είδος στρατός ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΒΑΤΑΛΗ Έβγαινα εγώ την Κυριακή και έρχονταν ο αρραβωνιαστικός μου εκεί και την άλλη μέρα στο εργοστάσιο με καλέσανε και μου λένε ποιος ήτανε χθες που βγήκες; Λέω, ήταν ο αρραβωνιαστικός μου. Λέει… δε μπορούσαν να το καταλάβουνε αυτοί… τι αρραβωνιαστικός σου; Παντρευτήκατε; Όχι λέω. Λέω του διερμηνέα ότι ήμαστε αρραβωνιασμένοι. Λέει και πως θα το ξέρουμε εμείς ότι είστε αρραβωνιασμένοι; Μου λέει, δε θα ξαναβγείς. ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΒΑΤΑΛΗΣ Σύμφωνα με τις συνθήκες και με το νόμο το γερμανικό, δεν μπορείς να μένεις ένα ελεύθερο παιδί με μια ελεύθερη κοπέλα σε ένα σπίτι, δεν σε υπογράφει, αν μείνεις θα μένεις παράνομα, αν θέλει το αφεντικό. ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΒΑΤΑΛΗ Δε μας το νοικιάζανε γιατί δεν ήμασταν παντρεμένοι και δε μας δηλώνανε και έπρεπε να δηλωθούμε. Και αναγκαστικά, κάναμε πολιτικό γάμο. ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Πάρα πολλοί νέοι , μετά το γάμο ξαναμέναν χώρια. Η γυναίκα στο γυναικείο χάιμ, ο άντρας στο αντρικό όπως ήταν , μέχρι να βρουν κάποιο δωμάτιο και να μείνουν. ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΑΚΙΑΣ Μείναμε σε χάιμ. Η γυναίκα μου στο δικό της κι εγώ στο δικό μου. Δεν υπήρχε πιθανότις την εποχή εκείνη να βρεις δωμάτιο ελεύθερο να νοικιάσεις HANNE BRAUN Και θα έπρεπε τελικά να συναντηθούν στο ξενοδοχείο. Αυτό δεν το έκαναν βέβαια. Μια νοσοκόμα μου είπε, «Ω! Κυρία Μπράουν, δεν μπορώ πλέον να περάσω από το υπόστεγο του κήπου, σε κάθε, κρεβάτι υπάρχουν και από δύο!» ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΑΚΙΑΣ Ήταν ένας Γερμανός ο οποίος είχε την πολυκατοικία κάτω υπόγειο, το οποίο το δικαιούνται οι Γερμανοί το υπόγειο για πράγματα τα οποία είναι άχρηστα, όπως όλες οι πολυκατοικίες. Τα άλλαξε κι έκανε 8 δωμάτια με μία τουαλέτα. Και είχε το κάθε δωμάτιο 100 μάρκα. Ένα κρεβατάκι, ένα τραπέζι και δύο καρέκλες και μια μικρή ντουλαπίτσα να βάζεις τα ρούχα σου μέσα. Αυτό ήταν το δωμάτιο που έμενα, που μέναμε κάπου ένα χρόνο. Εκεί στο δωμάτιο αυτό μαζί με τη γυναίκα μου. ΖΩΗ ΣΤΟ ΚΛΟΥΒΙ ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Τα χρήματα ήταν καλά. Τις πρώτες μέρες που πήγαμε, μετά από μία βδομάδα ήρθαν και οι υπάλληλοι από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδας και μας έψαχναν τα χρήματά μας να τα καταθέτουμε στις τράπεζες τις ελληνικές ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Ζήσανε μία εξαιρετικά στερημένη ζωή. Όχι μόνο επειδή τους την επέβαλλαν οι συνθήκες αλλά επειδή και οι ίδιοι σκεφτόταν το κόστος μίας μπύρας. Αλλά για να μη πληρώσει τη μπύρα δε πρέπει αν πας και κάπου σε ένα καφενείο να καθίσεις. Οπότε δε πήγαιναν και στο καφενείο να καθίσουνε ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ Τα λεφτά μου άρεσαν; Τι μου άρεσαν οι ξενιτιά , η ξενιτιά δεν σου αρέσει. Τα στελνα στον άντρα μου . Τα στειλα στον άντρα μου , μάζεψα 30 χιλιάδες , 40 οικονομία πολύ 50 μάρκα έτρωγα την εβδομάδα, τόση οικονομία έκανα . ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Αυτά που περίσσευα τα έβαζα στην εθνική τράπεζα της Γερμανίας, καταθέσεις. Όταν όμως μου έστελνε γραμματάκι ο αδερφός μου και μου έλεγε: χρειάζομαι χρήματα, τον έστελνα. Αυτή ήταν όλη η διαδικασία. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Φεύγανε από μία χώρα που είχε 300 μέρες που είχε το χρόνο ήλιο, και πηγαίνανε σε μία χώρα που είχε 300 μέρες το χρόνο κρύο, χιόνια, βροχή και καθόλου ήλιο. ΝΙΚΟΣ ΧΑΝΙΑΣ Στην αρχή, δεν υπήρχε, δεν υπήρχε εδώ πέρα ούτε διασκέδαση ούτε τίποτα, ΜΑΡΙΑΝΘΗ ΖΑΧΑΡΗ Δουλειά και σπίτι. Σπίτι, δουλειά. Αυτή ήτανε. Δεν ηξέραμε έξω. Τίποτα. Και ψώνια. Να πάμε να ψωνίσουμε για να φάμε. Αυτό είναι. HANNE BRAUN η καλύτερη ημέρα για τις γυναίκες ήταν το Σάββατο το πρωί. Τότε έκαναν ψώνια. Αγόραζαν για την Ελλάδα. Και υπήρχαν άνθρωποι που είχαν πέντε χύτρες πάνω και κάτω «Proika» για τις κόρες, όταν θα πήγαιναν κάτω ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ Ο άντρας μου πήγαινε στο καφενείο. Εκεί κοντά ήταν ένας χωριανός μας είχε το καφενείο , εγώ έπαιρνα την τσάντα μου , πήγαινα στα ψώνια, μου άρεσε όταν ψώνιζα μου άρεσε όταν γύριζα τις βιτρίνες , και ψώνιζα ερχόμουνα μαγείρευα, βράδιαζε κοιμόμασταν πάλι το πρωί τα ίδια , πηγαίναμε στην δουλειά ΣΟΦΙΑ ΠΙΠΕΡΙΔΟΥ Ο σύζυγός μου το πρωί πήγαινε στη δουλειά : και εγώ έβρισκα μόνη μου σε εκείνο το δωμάτιο και νόμισα, εγώ που ήμουνα άνθρωπος του έξω : δηλαδή δεν υπήρχε αυτό να είμαι κλειστή κάπου. Κι ένιωσα κλειστή μέσα στο κλουβί. Αχ, θεέ μου λέω, έτσι θα ζήσω; Έτσι θα ζήσω; Κι απ’το παράπονο τα δάκρυα μέχρι που να ‘ρχοταν ο σύζυγός μου το απόγευμα και ξέρω γω τι, τα μάτια δακρυσμένα πάλι ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΛΟΥΜΗΣ Είχα ένα προορισμό να μαζέψω μερικά χρήματα για να γυρίσω στην Ελλάδα. Και ήμουνα λίγο σφιχτός. Δεν έκανα τη ζωή μου. ΣΟΦΙΑ ΠΙΠΕΡΙΔΟΥ Στη Γερμανία τότε υπήρχε στο που λέμε το ελληνικό το σινεμά. Εκεί ήταν η σύναξη των γυναικών, τα κορίτσια που ερχόντουσαν και τα αγόρια, όλοι πηγαίνανε εκεί και γινόταν το παζάρι, το νυφοπάζαρο. ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΛΟΥΜΗΣ Παρόλο που ήμουν 25-26 χρονών, ε τότε ήταν τα χρόνια άλλα αυτά, εγώ νέος, αλλά λέω κοπέλες έχω δουλειά. Δεν έκανα άσχημη ζωή, αλλά τα πρώτα χρόνια ήτανε σχεδόν μαρτύριο. ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΒΑΛΙΤΣΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΛΕΝΗΣ ΤΣΑΚΜΑΚΗ «Μόνο από τα γράμματα μαθαίνανε τα νέα από τα παιδιά τους. Η γιαγιά ζωγράφιζε το χεράκι του μωρού πάνω στο χαρτί και από εκεί έβλεπαν πόσο μεγάλωσε το παιδί τους. Αφού έκαναν ένα και δύο χρόνια να το δούνε. Που και που έπαιρναν και κάποια φωτογραφία των παιδιών. Την στόλιζαν στο δωμάτιο τους και την έδειχναν όλο καμάρι». ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΛΕΥΤΕΡΗ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΧΑΙΔΕΛΒΕΡΓΗΣ, 1976 Ε, τι να πω κι εγώ τώρα που είμαι σχεδόν 10 χρόνια στη Γερμανία. ,,,Για το μικρό το παιδάκι όταν έφευγα ήταν 1,5 χρονών κι όταν γύριζα με άδεια να το δω δεν με γνώριζε κι ούτε το γνώριζα. Το ρωτούσαν οι συγγενείς, οι εκεί γειτόνοι που ήτανε, έλεγε ο μπαμπάς είναι στη Γερμανία. Ε, το ρώτηξα κι εγώ που είναι ο μπαμπάς; Είναι στη Γερμανία είπε και σε μένα τον ίδιο., (συγκινείται) ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ Σπίτια δεν ήταν , δεν σε αφήναν οι γερμανοί παιδιά να φέρεις. Στην αρχή , μέσα δεν σε βάζαν άμα είχες παιδιά ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Ήταν δύσκολο να πάρεις παιδιά μαζί δεν γινότανε με κανένα τρόπο. Και έτσι αποφασίσαμε , αφήνουμε το ένα παιδί στην πεθερά μου και το άλλο στην μητέρα μου, που ήταν μικρά , η κόρη μας ήταν 4,5 χρονών και ο γιός μας 2,5. Ήταν τόσο μικρά . Και έτσι χώρισαν και τα αδερφάκια ακόμα. Και ξεκινήσαμε με τον άντρα μου ήρθαμε εδώ. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Το 1966 και σε ηλικία 3 μηνών με κατεβάσανε στην Ελλάδα διότι οι γονείς μου καταλάβανε ότι στην Γερμανία ήρθαν για να εργαστούν και ένα παιδί ναι μεν ήταν δεκτό και επιθυμητό αλλά δυσκόλευε όμως στους γονείς να εργαστούν. ΙΩΑΝΝΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ Έλειπε η μητρική στοργή, μεγαλώναμε χωρίς τη συντροφιά, δεν είχαμε παιδική ζωή, επειδή έπρεπε να δουλεύουμε στο σπίτι, να συμβάλλουμε στο φαγητό, στην καθαριότητα, ακόμη να μαζεύουμε ξύλα από το χωριό, από το βουνό, επειδή δεν είχαμε τότε κάποια θέρμανση, ή φως, ηλεκτρικό φως. ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Η μόνη μας παρηγοριά ήταν τα γράμματα που παίρναμε, και όταν αργούσαν να έρθουν τα γράμματα όλο λέγαμε τι να πάθανε τι γίνανε. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Σε ηλικία 2 χρονών, 2,5 με ξαναφέρανε πίσω στην Γερμανία διότι η μητέρα μου εδώ, ο πατέρας ήθελε το παιδί τους να είναι κοντά τους. ΙΩΑΝΝΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ Αφου μας έστειλε το πρώτο μαγνητόφωνο, παλιά νομίζω δεν είχαμε πριν, μαγνητοφωνίζαμε τις κασέτες και έτσι ακούγαμε τη φωνή. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Τελείωσα το Δημοτικό, οι γονείς μου ακόμη δεν είχαν σκοπό να κατεβούν κάτω στην Ελλάδα, Γυμνάσιο εφόσον δεν υπήρχε στην Γερμανία με κατεβάσανε πάλι κάτω στην Ελλάδα και ως αριστεύων βρέθηκα στην θεία μου στην Ηράκλεια Σερρών. Η γιαγιά πλέον δεν μπορούσε να με φροντίσει, ήταν πλέον γιαγιά ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Η γιαγιά ζωγράφιζε ένα χεράκι πάνω στο γράμμα , να μας δείξει πόσο μεγάλωσε το παιδί. Κάποιες φωτογραφίες που και πού παίρναμε . Με αυτά παρηγοριόμασταν ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Με κράτησε αδελφή του πατέρα μου, η θεία μου η Ευδοκία η οποία είχε δυο κορίτσια και φώναζαν βέβαια την μητέρα τους ‘μαμά’ και κάποια στιγμή φώναξα και εγώ την θεία μου ‘μαμά’ και γελάσανε όλοι και μου εξηγήσανε ότι δεν είμαι εγώ η μαμά και λέω ότι ναι, αλλά τα κορίτσια γιατί σε φωνάζουν μαμά; Μου εξηγήσανε ότι η μητέρα μου βρίσκεται στην Γερμανία. ΙΩΑΝΝΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ Πηγαίναμε στη ντουλάπα, παίρναμε ρούχα, τα μυρίζαμε και ειδικά θυμάμαι είχαμε μια ρόμπα, τη φορούσε καθημερινά. Μαύρη έτσι με πορτοκαλί λουλουδάκια και ειδικά αυτή η ρόμπα, νομίζαμε ότι μυρίζει, μυρίζει μητέρα. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Το ΄74, τότε με την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο και επειδή το Τυχερό βρίσκεται 4 χλμ. από τα σύνορα Ελλάδας-Τουρκίας ,,, άρον –άρον οι γονείς μου με πήραν και με φέρανε πίσω στην Γερμανία. ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Θυμάμαι , κάτι τρυφερά γράμματα που μου έδιναν τα παιδιά μου , τι τους είπαν στο σχολείο, πως πήγαιναν με την γιαγιά , τι κάναν με την γιαγιά και με τη θεία ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Η θεία μου δεν μπορούσε πλέον να με κρατήσει, είχε και αυτή τα δικά της τα παιδιά να τα φροντίσει και έτσι ανέλαβε την φροντίδα μου η άλλη η αδελφή του πατέρα μου η θεία μου η Βούλα που ήταν τότε παντρεμένη με τον άνδρα της ο οποίος ήταν χωροφύλακας, και έτσι βρέθηκα για ένα χρόνο στην Κομοτηνή ,,, αλλά τελείωσε η χρονιά και η θεία μου απέκτησε ένα παιδί και δεν μπορούσε πλέον να με κρατήσει, να με φροντίσει και την 3η Γυμνασίου την ανέλαβε μια ξαδέλφη μου στην Αλεξανδρούπολη. ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Όταν πηγαίναμε με άδεια ήταν όλο χαρά, πηγαίναμε πράγματα , σου λένε ήρθε η μαμά ο μπαμπάς χαιρόντουσαν. Αλλά όταν ετοιμάζαμε τις βαλίτσες πάλι για να φύγουμε , τότε ήταν το δράμα. Γιατί άρχισαν να καταλαβαίνουν , μας θέλαν κοντά τους , και πάρτε μας μαζί σας , εκείνα τα λογάκια τους δηλαδή , μας σκότωναν. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ «Πάλι θα φύγω; Πάλι με μια βαλίτσα;». δεν ήθελα πλέον βαλίτσα, ήθελα να μείνω μαζί με τους γονείς μου…και γι’ αυτό έμεινε ο ορισμός για την δική μας αυτή την γενιά, την δεύτερη γενιά των μεταναστών να ονομαζόμαστε «τα παιδιά βαλίτσα». ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Πολλά παιδιά , θέτουν αυτό το ερώτημα στους γονείς. Γιατί μας αφήσατε πίσω και φύγατε. Και πραγματικά υποφέρουν. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Πολλές φορές ρωτήσαμε τους γονείς μας και εγώ και ο αδελφός μου και ξέρω και κάποιοι φίλοι μου, «Γιατί κάνατε παιδιά εκείνη την εποχή;». ΙΩΑΝΝΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ Είχαμε αναπτύξει και εμείς παιδιά την ιδέα ότι είναι καλό, να φύγει η μητέρα μας, παρόλο που δεν μπορώ να το συνειδητοποιήσω σήμερα, πώς μπορεί ένα παιδάκι μικρών χρονών να προσεύχεται ή να λέει ναι, να πάνε όλα καλά για να λειτουργήσει το σχέδιο της οικογενείας ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Οι γονείς δεν ήταν εδώ πέρα, δηλαδή όταν τους χρειαστήκαμε δεν ήταν κοντά μας, αυτό ήταν, άφησε πληγές στην δική μας την γενιά. Ναι. ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Εγώ πάντοτε το λέω ότι χρωστάω ένα μεγάλο συγνώμη εκ μέρους όλων των γονέων από αυτά τα παιδιά . ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ Είχα το κορίτσι αυτό την Αλίκη μικρή. 1.5 χρονών ήταν το μυαλό μου σε αυτήν ήταν . Κατάλαβες , δεν μπορούσα , είχα άλλα δύο παιδιά, ο άντρας μου καπνά έφτιαχνε , πως θα καθίσω δεν μπορούσα ,στεναχωριόμουν έκλαιγα συνέχεια . ΧΑΝΣ ΓΙΟΡΓΚ ΕΚΧΑΡΝΤ Αυτή ήταν η ιδιαιτερότητα της Ελλάδας εκείνη την εποχή. Ήταν η χώρα που, σε αντίθεση με άλλες χώρες προσέλκυσης, έστειλε πολλές γυναίκες στη Γερμανία, και οι γυναίκες αυτές είχαν μεγάλη ζήτηση, διότι οι γυναίκες έχουν περισσότερη ικανότητα στη λεπτοδουλειά, με υφάσματα, ή ακόμα και στην ηλεκτρική εφαρμοσμένη μηχανική, όπου ήταν απαραίτητα λεπτά χέρια για τις μικρές βίδες. HANNE BRAUN Ζητούσαν γυναίκες που ήταν ανύπαντρες. Αυτό εννοούσαν με το άγαμες. Όμως κανένας Έλληνας δεν έστελνε την ανύπαντρη κόρη του, αυτές έμεναν με το πατέρα και έρχονταν οι δεσμευμένες. ΛΙΤΣΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗ Μιλάω για τα παιδιά μου και ιδρώνω γιατί έχω χρόνια να τα δω και λιώνω. Τα παιδιά τους τα αφήσανε πολλοί εδώ πέρα. Αυτό ήταν ένα πράγμα που ήταν πολύ σκληρό ξέρεις. Και εγώ αναγκάστηκα. Και εγώ το γιό μου τον έφερα εδώ πέρα έξι εβδομάδων και τον πήρα τρία χρονών. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Πολλές σκηνές τις έχω διαγράψει από την μνήμη μου. Ας πούμε ότι είναι ένας υπολογιστής και βάζεις μέσα κάποια data, κάποια έγγραφα και κάποια στιγμή αποφασίζεις κάποια έγγραφα δεν είναι καλά και τα σβήνεις. Έτσι ακριβώς έχουν γίνει οι στιγμές του αποχωρισμού. ΧΑΝΣ ΓΙΟΡΓΚ ΕΚΧΑΡΝΤ Έτσι, η Ελλάδα έστειλε έξω τις νεαρές γυναίκες της. Αυτές οι νέες γυναίκες είχαν, όμως, και παιδιά και… στέκονταν έξω στην αποβάθρα του τρένου οι άνδρες με τα παιδιά… αυτή την εικόνα δεν θα την ξεχάσω ποτέ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ Τώρα ήρθα εγώ, το 90 έφυγε ο γιός μου. Πάλι ξενιτιά . Τα παιδιά μου δεν τα χόρτασα! ΠΟΝΗΡΟΣ Ο ΒΛΑΧΟΣ … ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΟΜΠΟΛΗΣ Στο διαβατήριο επάνω υπήρχε σφραγίδα που απαγορευόταν να εξασκήσεις επάγγελμα, είμαστε εργάτες Γκασταρμπάιτερ. ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΛΟΥΜΗΣ Μόνο gastarbeiter. Μόνο όταν είχες Γερμανίδα παντρευτεί μπορούσες να ανοίξεις δικιά σου δουλειά, αλλιώς δεν επιτρεπότανε με τίποτα. Το μαγαζί; Ε, είχα τότε παντρευτεί με Γερμανίδα, για. Ήτανε πονηρός ο βλάχος. ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΒΒΟΥΛΙΔΗΣ μπλέξαμε με άλλες δουλειές εδώ για τους Αμερικάνους κάτι μαγαζιά νυκτερινά και λοιπά και λοιπά και ιστορίες οπότε είχαμε ένα πρόβλημα τεράστιο με την άδεια, δεν είχαμε άδειες εμείς, δεν μας δίνανε. Δούλευα με Εβραίους. Δουλεύαμε οι Εβραίοι με το μαγαζί αυτό 50 πόνους εσύ 50 εγώ. Πιάσαμε 10.000, πέντε εσύ πέντε εγώ. Απλά γράμματα. Είχαν τις άδειες, είχαν αυτοί τα πάντα ΛΙΤΣΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗ Δηλαδή είχε ένας γερμανός ή μία γερμανίδα την άδεια και δουλεύανε αυτοί σαν εργάτες μέσα ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΟΜΠΟΛΗΣ Το μαγαζί λειτουργούσε σε γερμανικό όνομα, τον οποίο Γερμανό πλήρωνα με 500 μάρκα το μήνα. 6.000 μάρκα το χρόνο. Έκανε διακοπές στην Ελλάδα, ερχόταν στην Ελλάδα τότε, βασιλιάς ο Κίντερ ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΒΒΟΥΛΙΔΗΣ Ο Γερμανός θα έρθει να φάει, θέλει να το κάνει τελετή το φαί. Δεν είναι μόνο το φαί και το κρασί, θέλει και κάτι να δει, να δει έναν πίνακα, να δει την ‘Άφιξη του Όθωνα στον Ναύπλιο’ που ήταν 5.000 καράβια. Ωραίος πίνακας, ζωντανός, με χρώματα. Να καθίσει εκεί να τον δει και να τον μελετήσει. Να δει τον Μέγα Αλέξανδρο, να δει τον Περικλή, να δει τοιχογραφίες. Να δει τις Καρυάτιδες. ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΟΜΠΟΛΗΣ Κατευθείαν εγώ στη μάσα γκαρσονάκι, έσκιζα τότε, είχα και μαλλί, ήμουνα ωραίος, Κόκκινο ζωνάρι, μπλε σακάκι, κουμπιά χρυσά εδώ, παπιονάκι, σκίζαμε. Απόσπασμα από την ταινία του Λευρτέρη Ξανθόπουλου, «Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΠΟ ΤΑ ΣΩΤΗΡΙΑΝΙΚΑ , 1978» Λευτέρης Ξανθόπουλος: Πιστεύετε ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ Γερμανών και ξένων εργατών που ζουν στη Γερμανία; Γερμανίδα: Μερικοί εργάτες τείνουν να εκμεταλλεύονται τους ξένους εργάτες ή ναν τους προσφέρουν δουλειές που οι Γερμανοί δεν θέλουν πια να κάνουν, δηλαδή σκληρές ή βρώμικες δουλειές. Την σήμερον ημέρα αυτό συμβαίνει συχνά. Λευτέρης Ξανθόπουλος: Εδώ είναι ένα ελληνικό εστιατόριο Έρχεστε εδώ συχνά; Γερμανίδα: Ναι. Όποτε θέλουμε να διασκεδάσουμε ή όποτε σκεφτόμαστε ότι θέλουμε να το γιορτάσουμε HANNE BRAUN Η Εύα Βαλασιάδου, μου έμαθε το τζατζίκι, το οποίο δεν ήξερα και τη ρετσίνα, ω, ναι! Τι ιστορία κι αυτή! Μου είχε πει, να μεταφέρω το τζατζίκι από το σπίτι της, το έφερα, το πήγα στο σύλλογο, είχαμε μια βραδιά χορού, και παρατήρησα ότι το τζατζίκι ήταν το πιο σημαντικό πράγμα που έχει συμβεί εκείνη τη βραδιά! ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΒΒΟΥΛΙΔΗΣ Τους δώσαμε το νόημα της ζωής, τους δώσαμε χαρά, τους δώσαμε ότι δεν είναι μόνο η δουλειά και η τεχνολογία, τους δώσαμε να καταλάβουν ότι η ζωή, ο τρόπος ζωής όχι φάε το σνίτσελ σε ένα τραπέζι ξέρω εγώ, σε ένα αχανές μέρος, σε ένα κρύο περιβάλλον, φάει και φύγε, πιες και πέντε μπύρες γρουρ-γρουρ και σήκω και φύγε. Τους της κάναμε την δουλειά, το φαγητό τους τελετή Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ Πρέπει να ήταν Μεγάλη Πέμπτη του ελληνικού Πάσχα , του ορθόδοξου Πάσχα , βρέθηκα στην Ελληνική εκκλησία του Μονάχου έξω , και ξαφνικά βρέθηκαν 5 , 10 , 20 δεν θυμάμαι πόσοι ήτανε , οι οποίοι ήταν υποστηρικτές κιόλας της Χούντας . Πώς τόσο γρήγορα αυτοί οι άνθρωποι γίνανε υποστηρικτές της χούντας. Αυτό δεν μπόρεσα να το καταλάβω ποτέ. ΦΙΛΙΠΑΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ Με τον συνταγματάρχη Περισιάδη, τότε στις 21η Απριλίου που τοποθετήθηκε στην Πρεσβεία μας στη Βόννη, είχα λάβει μια πρόσκληση και με κάλεσε να κάνω προσηλυτισμό των ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία, να υποστηρίξουνε το χουντικό κατασκεύασμα των Αθηνών. Το αρνήθηκα κατηγορηματικά, του είπα ότι δεν θέλω να έχω καμία σχέση με το υπάρχον καθεστώς των Αθηνών. Η απάντησή του, του κυρίου Περισιάδη, ήταν ότι αν δεν συμμορφωθώ με τις εντολές που μου δίνει, θα με καταστρέψει, δε θα δω τα συγγενικά μου πρόσωπα στην Ελλάδα. ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΛΟΥΜΗΣ Επεράσανε πολλοί πράκτορες, το οποίο εμείς δε τσι γνωρίζαμε. Ήταν εδώ ένας, ο οποίος ήταν ανθυπολοχαγός, δύο χρόνια και κατάγραφεν αυτός. Εγώ τον πήρα χαμπάρι, λέω αυτός δε μ’αρέσει, πρέπει να είναι της χούντας και όντως, αμέσως μόλις έβγαινε η βρώμα, τον αποδοκιμάσαν, τσακ, εξαφανίστηκεν αυτός. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Αυτοί είχανε βαφτίσει αξιωματικούς της ΚΥΠ, και τους έστελναν πτυχία πλαστά, ωσάν δημοδιδασκάλους, να βρίσκονται στα σχολεία, να έρχονται σε επαφή με τον ελληνισμό, για να κάμψουν την αγωνιστικότητα των Ελλήνων εις την Ευρώπη. ΔΑΝΑΗ ΚΟΥΛΜΑΣΗ Είναι το μεγάλο θέμα των παιδιών που μεγαλώνουν χωρίς την περιβάλλουσα γλώσσα, που δεν μπορείς να τα στείλεις στο σχολείο το ελληνικό γιατί ο δάσκαλος είναι χαφιές, γιατί ο δάσκαλος κάνει μάθημα υπέρ των ιδεωδών της χούντας. Δεν μπορείς να το πας το παιδί σου εκεί. Θέλεις όμως να κρατήσει την ελληνικότητα του, τη γλώσσα του ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Το πρώτο περιστατικό του διωγμού μου, μετά, αφού άρχισε να υλοποιεί τις απειλές του ο κύριος Περισιάδης, ήτανε ότι μου αφαίρεσε την εγκυρότητα του διαβατηρίου μου του ελληνικού, εμένα συν γυναιξί και τέκνοις, και της γυναίκας μου και των παιδιών. ΣΑΒΒΑΣ ΣΕΜΕΡΤΖΙΔΗΣ Τελείωνε το διαβατήριό μου και έπρεπε να πάω να ζητήσω βίζα από το ελληνικό προξενείο στο Αμβούργο. Και αμέσως με κάλεσε ο πρόξενος, ο οποίος θυμάμαι και το όνομά του, ήταν ένας Πολίτης, το στυλ του σαν δεκανέας, με φώναξε μέσα, άρχισε να με βρίζει. Και του λέω, για ποιο λόγο με βρίζετε; Πρώτα από όλα δεν ξέρετε. Λέει, ήσουν οργανωτής. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Μέσα στο διαβατήριο ήταν γραμμένα η άδεια εργασίας και παραμονής. Δεν είχες διαβατήριο, δεν είχες και άδεια εργασίας ή παραμονής. Οι Γερμανοί μπορούσαν να σε… να σου ζητήσουν να φύγεις.Ομως δεν το έκαναν. Είχαμε μεγάλη συμπαράσταση από τους Γερμανούς. Και γνωστά πρόσωπα. Γνωστά ονόματα. Ο Rudy Dutschke παραδείγματος χάριν που είναι γνωστό τι ήταν αυτός. Ο Ρόλφ Πόλε που και αυτός ήτανε νεαρός δικηγόρος. Βοήθησε εξαιρετικά εκεί τους ανθρώπους που χρειαζόταν συμπαράσταση. Ο Κον Μπετίτ, αυτός που είναι ευρωβουλευτής πράσινων τώρα στην Ευρωβουλή. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Ήρθε όμως αμέσως, μετά από λίγο χρονικό διάστημα και η αφαίρεση της ελληνικής μου ιθαγενείας συν γυναιξί και τέκνοις. Οπότε τότες η ανεκτικότητα των γερμανικών αρχών για την εκεί παραμονή μου, τελείωνε πλέον και έπρεπε να κινηθούν άλλες διαδικασίες αναζήτησης πολιτικού ασύλου.Όταν εγώ έκανα αίτηση με το δικηγόρο μου στις γερμανικές αρχές για να μου παράσχουν το πολιτικό άσυλο, έδειξαν αδυναμία λόγω του ότι δεν είχα τέτοιο δικαίωμα ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Κάναμε την πρώτη αντιδικτατορική συγκέντρωση στο Borkhorst, ήταν ένας φίλος μου καρδιακός φίλος μου, εξαίρετος πατριώτης, ο Κελλίδης ο Ανέστης, και κάναμε την πρώτη συνάντηση ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Η πρώτη διαδήλωση που έγινε ήταν στο Ντίσελντορφ. Έχουμε στοιχεία. 25.000 Έλληνες. Με θέμα κάτω η δικτατορία. SS Πατακός. Οι Γερμανοί άκουγαν SS Πατακός και λέει η SS καλά αλλά Πατακός ποιός είναι; ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Γινήκανε πάρα πολλές πορείες. Τώρα εγώ δεν είμαι έτοιμος να πω. Πάρα πολλές. Όταν λέω πάρα πολλές, πάρα πολλές ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Έγινε μια πολύ μεγάλη συγκέντρωση στη Φρανκφούρτη, όπου είχανε πάει και μετανάστες Έλληνες από τις γύρω πόλεις –στην περιοχή της Φρανκφούρτης είναι πολύ κοντά η Κολωνία, το Ντίσελντορφ κτλ, … βάρεσαν τα παλαμάκια τους, τραγούδησαν τον εθνικό ύμνο και ότι άλλο θέλανε και διαλύθηκαν. Την επόμενη μέρα το πρωί, σε 1000 από αυτούς, τους αφαιρέθηκαν τα διαβατήρια, με απόφαση του προξένου Φρανκφούρτης. Του Έλληνα προξένου Φρανκφούρτης. ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Βγάζαμε έντυπα, πηγαίναμε στα εργοστάσια, πληροφορούσαμε όσο μπορούσαμε το γερμανικό κοινό. Αν κατεβούνε Ελλάδα για τουρισμό, τους πληροφορούσαμε ποιους έχουνε συλλάβει. ΣΑΒΒΑΣ ΣΕΜΕΡΤΖΙΔΗΣ Και τους λέω, κοιτάξτε τι θα γίνει. Θα κάνουμε, τους λέω, ένα στεφάνι, και θα γράψουμε γύρω- γύρω από το στεφάνι: είμαι φασίστας. Και το στεφάνι αυτό θα το περάσουμε στο κεφάλι του Έλληνα Πρέσβη, ούτε που θυμάμαι πώς τον έλεγαν, θα του το περάσουμε, και θα τον φωτογραφίσουμε και θα το στείλουμε στην αντιστασιακή εφημερίδα στην Ρώμη. ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ο Κάρολος είχε αγοράσει στην Ελβετία, σε ταξίδι που πήγαμε οι τρεις μας, Παπούλιας, Γιώργος Κουβελάκης διετέλεσε επί Ανδρέα και Υπουργός Δικαιοσύνης, και η ευγένειά μου, και αγοράσαμε ειδικό πυροβόλο όπλο ακριβείας, διότι είχαμε πληροφορηθεί ότι ο Παπαδόπουλος θα πήγαινε στη Ρουμανία και θα πήγαινε και στην ελληνική Πρεσβεία του Βουκουρεστίου. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΑΣ Υπήρχαν τέτοια πράγματα, ναι εντάξει, δεν θέλω να επεκταθώ σ’ αυτό, έτσι, αλλά είχαν συμβεί αυτά τα πράγματα, είχαν γίνει. ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ο Κάρολος μου έστελνε με ψευδώνυμα, ας πούμε Πεισίστρατος, Ερατοσθένης, να παραλάβω το υλικό από το σταθμό τον κεντρικό της Κολωνίας, εκεί που βάζουν τις βαλίτσες και να το μεταφέρω μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα κάπου αλλού που θα το παραλάμβανε άλλος κλπ. Ήταν εκρηκτικά αυτά. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Το ότι ζω σήμερα είναι ως εκ θαύματος, έτσι; Με είχε επισημάνει ένας μυημένος της χούντας εκεί, μετανάστης, δυστυχώς κι αυτός, ονόματι Σταύρος Ζαϊμάκης από τα Χανιά της Κρήτης ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Έρχεται, λοιπόν, στα γραφεία που δουλεύαμε ο Καρέλης, που υπήρξε μετά Δήμαρχος Ηρακλείου Κρήτης, και μου λέει: κινδυνεύεις. Ακουσα, άκουσα με τα αυτιά μου, κατάλογο 20 Ελλήνων του εξωτερικού που αντιτίθενται στη χούντα, προγραμμένους για δολοφονία. Εσύ είσαι στην 4η θέση. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Και ήρθαν εκεί πέρα η ΚΥΠ στην πόρτα, στην είσοδος, με μηχανές βαριές και με πυροβολήσανε. Στην καφετέρια, την ελληνική καφετέρια. Και εκεί συμπτωματικά, έκανα το κεφάλι μου λίγο έτσι, σφυριχτά η σφαίρα πέρασε δίπλα από το αυτί μου και καρφώθηκε στον τοίχο, ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Είχα πληροφορίες ότι ο Παπαδόπουλος έβαλε θέμα στους συνταγματάρχες με χτύπημα βαθιά στο τραπέζι, και τώρα θεμα Ντίσελντορφ και προσπάθησαν να κάνουν μία προσπά… μία εκδήλωση στο Ντίσελντορφ, πανγερμανική, γιατί όλες που είχαν εκάνει δεν είχανε πετύχει. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Θα γιορτάσουν την επέτειο της 21ης Απριλίου, σε μια μεγάλη αίθουσα στις παραλίες του Ρήνου ποταμού στο Ντίσελντορφ. Πρώτα σταματούσαμε τα λεωφορεία πριν ‘μπουνε στην πόλη, που είχαν οργανώσει και αυτοί ανθρώπους, τους είχανε πει ότι όλοι θα’ χουν ένα μπλε μαντηλάκι στο σακάκι τους για να φαίνονται ο ένας με τον άλλον και να γνωρίζονται, εμείς είχαμε ενημερώσει τη γερμανική αστυνομία ότι όσοι αυτοί θα κάνουνε την επέτειο αυτή της χούντας, θα ’χουν αυτά τα μαντηλάκια εδώ, ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ. Μετά πήγαμε εμείς εκεί πέρα, τους διαλύσαμε. Απότυχε και εκείνη. Είχαν 130 τραυματίες. Τα νοσοκομεία είχαν γεμίσει από τραυματίες ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΣ Είχαμε κι εμείς δυο θύματα, έναν μαχαιρωμένο, ο οποίος μεταφέρθηκε αμέσως επειγόντως στο νοσοκομείο του Ντίσελντορφ και άλλον έναν πάλι με κρανιακές κακώσεις, αλλά έπεσε ξύλο και σ’ αυτούς έτσι; Και λοιπά. Και με το παρόν της γερμανικής αστυνομίας, η οποί κάλυπτε εμάς, γιατί αυτοί ήταν υπεράριθμοι, εάν δεν ήταν η γερμανική αστυνομία, θα είχαμε πολλά θύματα εμείς. Για να λέμε την αλήθεια, να λέγεται. ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΒΑΤΑΛΗΣ Συνελήφθησαν μερικοί, τους πήραν τα διαβατήρια, και αργότερα, αφού διαπιστώσαν ότι ήταν ενάντια στο καθεστώς, δεν είχαν κάτι οι άνθρωποι και γι αυτό το κάναν και δεν τους έδινε διαβατήρια το ελληνικό προξενείο τότε, τότε τους έδωσαν διαβατήρια γερμανικά. Οι γερμανοί, για να μείνουν εκεί. Δεν τους τιμωρήσανε. ΟΙ ΦΩΝΕΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ ΣΠΥΡΟΣ ΜΟΣΚΟΒΟΥ Η Ελληνική εκπομπή της Deutsche Welle, εκμπεύθηκε για πρώτη φορά τον Απρίλιο του 1964. Ήταν μία εκπομπή, που σκοπό είχε να ενημερώνει τους διαφορετικούς λαούς εντός και εκτός Ευρώπης για τα τεκτενόμενα στη Γερμανία. ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος έρχεται το ετοιματζίδικο δελτίο ειδήσεων, το οποίο λέει, και το μεταφράζω στη γλώσσα των συνταγματαρχών, η πρώτη είδηση: «εις την Ελλάδα επεβλήθη ο στρατός και έσωσεν την χώραν από την αναρχίαν και τον κομμουνισμόν».Εγώ ως υπεύθυνος αρνούμαι να μεταδώσω αυτή την είδηση. Λέω, παιδιά, δεν γίνεται. Πήραμε, λοιπόν, μία άδεια άνευ αποδοχών για ένα χρόνο, και όταν επιστρέψαμε πήγα και βρήκα τον κύριο Steigner, ΔΑΝΑΗ ΚΟΥΛΜΑΣΗ Πήγε στον τότε διευθυντή του σταθμού και του είπε: «Δεν μας ακούνε και πολλοί στην Ελλάδα. . Η κατάσταση είναι έτσι και θα είναι μια ιστορική στιγμή για εσάς να το κάνουμε». ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Εσείς, λοιπόν, έχετε μία μοναδική ευκαιρία τώρα να απομακρύνετε, να υπερβείτε τα ressentiment, λέω αυτή την ξένη λέξη, των Ελλήνων εναντίον των Γερμανών λόγω της χιτλερικής και ναζιστικής κατοχής. Λοιπόν, σας προτείνω: πρώτον, να διπλασιαστεί ο χρόνος της εκπομπής. Να μετατεθεί σε βραδινή ώρα. Και να φτιάξουμε μία εκπομπή που πρώτον θα καλύπτει το πληροφοριακό κενό που δεν υφίσταται στην χουντική Ελλάδα. Και δεύτερον θα προβάλλει τη χώρα σας έμμεσα. ΔΑΝΑΗ ΚΟΥΛΜΑΣΗ Οι πιο συντηρητικές εφημερίδες είχαν πιστέψει στην αρχή ότι υπήρχε ο κίνδυνος του κομουνισμού. Και ήταν χαώδης η κατάσταση. Και επειδή πάντοτε θυμούνται οι Γερμανοί ότι ο Χίτλερ ήρθε επειδή υπήρχε το χάος της Δημοκρατίας της Βαιμαρης εκεί κάπου ήταν λίγο συγκρατημένοι ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ανάμεσα στα επιχειρήματα που χρησιμοποίησα για να πείσω τον γενικό διευθυντή της Deutsche Welle να κάνει αυτό το άνοιγμα, το αντιχουντικό, είχα χρησιμοποιήσει και ένα επιχείρημα για το οποίο ντρεπόμουν και ντρέπομαι και τώρα. Αλλά ήταν το καίριο. Λέω, αν δεν το κάνουμε εμείς, θα μονοπωλήσουν την ενημέρωση των Ελλήνων οι κομμουνιστές από το Βουκουρέστι με τη Φωνή της Αλήθειας. Αυτό ήταν καταλυτικό το επιχείρημα, μαζί με όλα τα άλλα. Και έτσι και έγινε. Σχόλιο του Κώστα Νικολάου Οι 34 Έλληνες πατριώτες γράφουν σήμερα ιστορία. Αν το πραξικόπημα των επίορκων αξιωματικών και των όποιων υποστηρικτών τους αποτύχαινε στις 21/04/1967 οι πρωταίτιοι του θα είχαν καθίσει στο εδώλιο του κατηγορουμένου και θα είχαν δικαστεί και καταδικαστεί επί εσχάτη προδοσία. ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Η διαφορά μας με το BBC. Το BBC έλεγε: η ελληνική Κυβέρνηση. Λες και ήταν κάποια εκλεγείσα Κυβέρνηση. Εμείς λέγαμε: οι στρατοκράτες, οι σφετεριστές της εξουσίες, σφετερίστηκαν. Σχόλιο του Κώστα Νικολάου Οι επίορκοι κινηματίες, θέλοντας να εμπεδώσουν τη δύναμη τους, σέρνουν στις φυλακές και στα ξερονήσια του τόπου κάθε αντιφρονούντα. Τις πιο πολλές φορές μάλιστα χωρίς να τον περάσουν καν από δίκη ΚΩΣΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ 8 Ιουνίου 1969 η Νέα Πολιτεία, το δημοσιογραφικό όργανο της χούντας, έχει πρωτοσέλιδο κορυφή «Deutsche Welle» και από κάτω, «ή τα τρωκτικά του ραδιοσταθμού της Κολωνίας».Ενθουσιασμός τεράστιος. Διότι με αυτό το δημοσίευμα πληροφορήθηκαν οι περισσότεροι Έλληνες ότι υπάρχει μία εκπομπή στη Γερμανία η οποία είναι εναντίον της δικτατορίας. ΔΑΝΑΗ ΚΟΥΛΜΑΣΗ Είχαμε για πρώτη φορά ίσως μια αμηχανία και αμφιταλαντευόμασταν τι θα κάνουμε όταν μας παίρνανε τηλέφωνο συγγενείς ανθρώπων που βασανίζονταν στις φυλακές. Είχαμε το μικρόφωνο στο χέρι και μπορούσαμε να πούμε ότι έγινε αυτό και ξέραμε ότι θα τους βασανίζανε περισσότερο την άλλη μέρα. ΣΠΥΡΟΣ ΜΟΣΚΟΒΟΥ Κάθε βράδυ άκουγαν την εκπομπή, τρία εκατομμύρια Έλληνες. Πραγματικά καταπληκτικός αριθμός ακροατών γαι τη δεκαετία του ’60, για την οποία μιλάμε και αρχές της δεκαετίας του ’70. Σουπερ Παράλληλα με την Ντουτσε Βέλλε , λειτουργουσε και η βαυαρική ραδιοφωνια που απευθυνόταν στους Ελληνες γκασταρμπάιτερ. Επικεφαλής ηταν ο Παυλος Μπακογιάννης. ΕΛΕΝΗ ΤΟΡΟΣΗ Από την αρχή ο Παύλος Μπακογιάννης αποφάσισε όμως ότι το πρόγραμμα αυτό πρέπει να είναι εναντίον της Χούντας. Κι έκανε φλογερά, πρέπει να πω, σχόλια, εναντίον της Χούντας. ΕΛΕΝΗ ΤΟΡΟΣΗ Ταίριαξε πάρα πολύ και με τους συναδέλφους της Deutsche Welle, τους οποίους τροφοδοτούσε με ειδήσεις και που και που και με κάποιο σχόλιο. ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ Είχαμε πολύ τακτική καθημερινή συνεχόμενη , συνεχή συνεργασία με την DeutscheWelle , γιατί η DeutscheWelle γινόταν από εδώ για να ακουστεί στην Ελλάδα. Και εμείς πάλι για να ακουγόμαστε εδώ ΕΛΕΝΗ ΤΟΡΟΣΗ Κι έτσι και τα δύο προγράμματα, και της Deutsche Welle που ακουγόταν στην Ελλάδα, και το πρόγραμμα που ήταν για τους Έλληνες της Γερμανίας ήταν εναντίον της Χούντας. Θυμάμαι πάρα πολύ καλά που μου διάβαζε τις ειδήσεις ο Τσατσαρόνης και ξαφνικά επενέβαινε ο χαφιές από την Ελλάδα που παρακολουθούσε το τηλέφωνο του Τσατσαρόνη. Και λεγε τι λέτε βρε, τι λες ρε ‘συ, ΔΑΝΑΗ ΚΟΥΛΜΑΣΗ υπήρχαν πολλά φυσικά καθεστωτικά στοιχεία περι τη πρεσβεία, ο χαφιετισμός πάρα πολύς και εκεί είχαμε κάποιες τραγικές στιγμές, όταν τηλεφωνούσανε, όταν εκβιάζανε, όταν τρομοκρατούσανε παραδείγματος χάριν με απειλές φόνων και τέτοια . Αυτό ναι, το ζήσαμε ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ Αλλά οι εκπομπές έχουν μείνει στην ιστορία , τα σχόλια ιδιαίτερα του Παύλου του Μπακογιάννη ,κάθε Σάββατο βράδυ ενάντια στο καθεστώς και τα άλλα ρεπορτάζ , όπου και να πήγαινε κανείς όποιο συμπατριώτη και αν συναντούσε ήξερε ότι το βράδυ στις 20:20 , θα στηθεί στο ραδιόφωνο . Πολλοί είχαν και μικρά ραδιοφωνάκια τα οποία τα κουβαλούσαν μαζί τους στο εργοστάσιο γιατί δουλεύανε βάρδιες ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΒΡΑΣ Τον πρώτο καιρό που βρεθήκαμε στο Μόναχο ήταν η μοναδική γέφυρα επικοινωνίας με την Ελλάδα, με σύντομες ειδήσεις, τις βασικότερες ειδήσεις που θέλαμε και με ψυχαγωγία αλλά και με κάποιες διαλέξεις, οι οποίες τονώνανε το ηθικό μας, νιώθαμε ότι πράγματι εδώ υπάρχει ένα κομμάτι Ελλάδας. ΕΛΕΝΗ ΤΟΡΟΣΗ Μας λατρεύανε. Ερχόντουσαν έξω από το μέγαρο της ραδιοφωνίας και περιμένανε ουρά. Να μας δουν να βγαίνουμε, να μας σφίξουν τα χέρια. Να μας δώσουν τις ανακοινώσεις των συλλόγων τους . Ήμαστε πραγματικά μια πηγή πληροφόρησης, που την αγαπούσαν και τη σεβόντουσαν πάρα πολύ οι Έλληνες της Γερμανίας ΣΠΥΡΟΣ ΜΟΣΚΟΒΟΥ Και οπωσδήποτε αυτό έδωσε μία νέα αυτοπεποίθηση στους απλούς Gastarbaiter της εποχής εκείνης. ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΠΕΡΓΙΑ ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Ήρθε μία Τουρκάλα. Έβαλε το διαβατήριο της επάνω στο τραπέζι. Λέει, αδερφέ, ο άντρας μου είναι στη Τουρκία, έχουμε 4 παιδιά, εγώ είμαι εδώ, μοιρασμένο το σπίτι, άμα μπορέσω να τον πάρω εδώ να μένει εκεί. .Λέω καλά λέω. Εντάξει αλλά αυτό το χιλιάρικο το ξέχασες εδώ. Να μη το βάζεις λέω στο διαβατήριο..Όχι όχι λέει. Για σένα είναι λέει, για να πιεις μία μπύρα. Λέω, μία μπύρα κάνει ένα μάρκο. …Λέω, παρ’ το, βαλ’ το στη τσέπη σου, φύγε, εγώ θα πάρω τα στοιχεία και θα ‘ρθει ο άντρας σου. Στο υπόσχομαι. Η εκμετάλλευση ήτανε φοβερή. Ποια εκμετάλλευση; Οι άντρες μπαίνανε στην κατηγορία τρία κατευθείαν, οι γυναίκες μπαίνανε στην κατηγορία δύο. Ο άντρας που ήρθε από την Ελλάδα μαζί με τη γυναίκα του, μπαίνανε στη δουλειά στην ίδια ταινία ο ένας δίπλα στον άλλον, τις ίδιες μηχανές δούλευαν. Ο ένας έπαιρνε 3 ευρώ, ε μάρκα την ώρα και ο άλλος έπαιρνε 4. Αυτό εμένα στον αγώνα που έκανα, το κοινωνικό και με τους Γερμανούς που είχαμε για τα δικαιώματα της γυναίκας αγώνες που κάναμε, δε μου άρεσε. Άρχισα να οργανώνω μία απεργία. Μέτρησα τα τμήματα, μέτρησα τις μηχανές… 216 γυναίκες άμα σταματούσαν, σταματούσε το εργοστάσιο. … Και καθόντουσαν στις μηχανές. Δε δούλευαν. Δε μπορούσαν να δουλέψουν, έλειπαν οι γυναίκες. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Ήταν κλεισμένες μέσα οι γυναίκες και είχαν και τους εργοδότες απέξω. Δεν τους άφηναν να μπούνε μέσα. Να πάνε στα γραφεία τους. ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Είχαμε φέρει φορητά μεγάφωνα, τα είχαμε φέρει στις τσάντες. Οι γυναίκες τα βγάλανε. Καθορισμένες ποιές θα μιλάνε, τι θα κάνουνε. Όλες, καθεμιά στη δικιά της γλώσσα. Τουρκάλες, Ελληνίδες… ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Διεκδικούσανε ακόμα και με ομιλίες στα γερμανικά τα δικαιώματα τους, ανεξάρτητα αν οι Έλληνες που τις ακούγανε, δεν χρειαζότανε να τις ακούνε στα.. σε αυτά τα γερμανικά, οι δε Γερμανοί που τις ακούγανε σε αυτά τα γερμανικά, δεν καταλάβαινε κανείς. Αλλά καταλάβαιναν όμως ότι κάτι ζητάνε αυτοί οι άνθρωποι και είναι αποφασισμένοι. ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Με καλάει τώρα ο διευθυντής, μου λέει έλα μαζί μου λέει, θα πάμε μέσα λέει και θα λες ότι σου λέω. Πήγαμε και λέει, όποια δε θα σταματήσει να απεργεί θα απολύεται και δε θα έχει δικαίωμα να ξαναδουλέψει εδώ πέρα. Λέει, πες τους το. Εγώ τώρα το διακινδύνεψα. Λέω, θα σας πω στα Ελληνικά και στα Τούρκικα, λέω πες τε το και στους άλλους, λέω αλλά μη το πιστεύετε αυτά που θα σας πω. Είχαμε συμπαράσταση απ’ όλη τη Γερμανία. Ξεσηκώθηκε η Κολωνία. Ξεσηκώθηκε η Κολωνία, η Ford. 450.000 ξένοι ξεσηκώθηκαν, άρχισαν να απεργούν. Έγινε σύνθημα ολόκληρης της Ευρώπης. Τελικά κερδίσαμε. Κερδίσαμε. Ένα μάρκο την ώρα ζητούσαμε. Καταργήθηκε η κατηγορία δύο. Έγιναν οι άντρες εξίσου με τις γυναίκες και επιτεύχθηκε ένα πράγμα που ακόμα δεν έχει λυθεί στην Ευρώπη η διαφορά αυτή. Εκεί είναι λυμένη από τότε, το ’73. ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΕ ΔΥΟ ΠΑΤΡΙΔΕΣ ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ Η στάση και η αυτοπεποίθηση των Ελλήνων από τότε που μπήκαμε στην Ευρωπαϊκή κοινότητα , βεβαίως και άλλαξε όπως μειώθηκαν και οι δυσκολίες θα έλεγα. ΕΛΕΝΗ ΤΟΡΟΣΗ Δηλαδή το συναίσθημα ότι είμαστε Ευρωπαίοι πολίτες, ότι δεν είμαστε τώρα πια ίσοι με τους Τούρκους, κάτι για το οποίο εγώ πάρα πολύ θύμωνα, γιατί έλεγα στν ουσία είμαστε όλοι gastarbeiter εδώ, τι Τούρκοι, τι Έλληνες; Τι Γιουγκοσλάβοι; Αλλά, κακά τα ψέματα ήταν αλλιώς. ΙΩΑΝΝΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ Είμαστε περίπου 70 δημοτικοί σύμβουλοι, Έλληνες σε διάφορα από τα γερμανικά κόμματα και αυτό το θεωρώ πάρα πολύ σημαντικό, αφού έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε μέλος αυτής της κοινωνίας. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Όλες οι περιοχές έχουν Έλληνες. Δεν υπάρχει στη Γερμανία πόλη να μην βρεις Έλληνα. Αλλά η διαφορά είναι σήμερα δεν πρόκειται να βρεις εργάτη. Όλοι έγιναν μαγαζάτορες, άλλος το ένα, άλλος το άλλο, άλλοι σπούδασαν. Εργάτης στους δρόμους, να δουλεύει, Greco δεν θα βρεις ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΒΡΑΣ Κάπου φτάνουμε σ’ ένα σημείο που λέμε ναι μα μπορεί αύριο να μην ξυπνήσω. Ας πάω στην Ελλάδα για να περάσω το υπόλοιπο της ζωής μου τουλάχιστο στη χώρα αυτή, την οποία όλα αυτά τα χρόνια αγάπησα, όλα αυτά τα χρόνια η χώρα αυτή με πίκρανε εξαιτίας των διάφορων καταστάσεων ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΟΜΠΟΛΗΣ Το ’87 ήρθα εγώ στην Ελλάδα, τους μπαούλιασα και τους έφερα εδώ, μετά από ένα χρόνο το είχα μετανιώσει ήδη. Χτύπαγα το κεφάλι μου στον τοίχο… Εδώ στην Ελλάδα είναι οι μισοί απατεώνες και οι άλλοι μισοί εκπαιδεύονται. Δε θέλω να προσβάλλω κανένα παιδιά, αλλά εδώ δεν υπάρχει αξιοκρατία. Δηλαδή, η καθαρίστρια του μαγαζιού μου, η πουτσφράου η λεγόμενη, καθαρίστρια του μαγαζιού είχε αξιοπρέπεια. ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΛΙΑΚΑΣ Ο γιος μου έκανε δυο παιδιά και πήγε σε ιδιωτική κλινική και πλήρωσε, γιατί ρε συ Κώστα; Του λέω. Για ποιο λόγο; Στο ΙΚΑ δεν είναι; Δεν είναι λέει σίγουρο το ΙΚΑ. Τι σίγουρο να είναι το ΙΚΑ δηλαδή; Δεν έχει γιατρούς το ΙΚΑ; Τι έχει; Αλμπάνηδες έχει; ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΟΜΠΟΛΗΣ Μην τολμήσεις και αρρωστήσεις εδώ, την έβαψες. Θα πουλήσεις διαμερίσματα, θα πουλήσεις και αν έχεις και κάνα δόντι χρυσό πρέπει το βγάλεις, να το πουλήσεις. Φακελάκια αβέρτα. Τους κυνηγάς, κάναμε δήθεν γιατρέ ξέρω γω, να κεράσω ένα καφέ; Όχι, εντάξει εντάξει, αλλά το χέρι είναι έτσι. ΕΛΕΝΗ ΤΣΑΚΜΑΚΗ Εμείς οι πρώτοι μετανάστες , είμαστε ανάμεσα τώρα , δεν μπορούμε να πούμε ότι είμαστε εντελώς έλληνες ούτε και , γίναμε γερμανοί. Βέβαια η πατρίδα μας είναι πατρίδα, δεν την αλλάζουμε με καμιά Γερμανία και με καμιά χώρα , αλλά , επειδή ζήσαμε τόσα πολλά χρόνια εδώ , μπορούμε να πούμε ότι είμαστε πλέον και εδώ και εκεί. Δεν ανήκουμε πουθενά , ολοκληρωτικά. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Χαίρομαι που έζησα στη Γερμανία, που έβγαλα μία συνταξούλα, διότι αν ήμουν εδώ, και ήμουν αγρότες θα έπαιρνα 345 ευρουλάκια. Και εκείνα ούτε στο καφενείο θα με έφταναν. Δουλέψαμε, τσάμπα δεν μας χάρισαν. Αλλά αυτά που ήταν να πάρουμε, μας τα έδωσαν. Δίκαιοι οι Γερμανοί σε όλα. Την αγαπάω την πατρίδα μου γιατί εδώ γεννήθηκα. Δεν μπορώ να ζήσω, όλη την Γερμανία να με χάριζαν δεν μπορούσα να κάτσω. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΒΡΑΣ Θα έλεγα είναι πάρα πολύ δύσκολο να πω ότι επιλέγω την Ελλάδα ή τη Γερμανία κι επειδή όλα αυτά τα χρόνια λειτούργησα και ως δημοτικός σύμβουλος 12 χρόνια σε μία μεγάλη πόλη της Γερμανίας και κάτι έμαθα από τους πολιτικούς ελιγμούς, σας λέω ότι νιώθω Ευρωπολίτης. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΣΑΜΨΟΥΝΗΣ Αυτό το βάρος κουβαλούμε και εμείς στα χέρια μας, επάνω μας, όλη μας την ζωή μέσα σε δυο γλώσσες, σε δυο πολιτισμούς ζούμε την καθημερινότητά μας. Μέσα σε δυο όνειρα ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ Υπάρχουν πάρα πολύ άνθρωποι με τις δύο ταυτότητες . Και εγώ προσωπικά το βλέπω θετικά αυτό το πράγμα. Αλλά όταν λένε πατρίδα , πατρίδα νομίζω είναι αυτή που γεννιέται κανείς. ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΕΛΙΔΗΣ Μισό χρόνο ζω στην Ελλάδα, μισό χρόνο εδώ για να χαρώ λίγο πατρίδα. ΤΕΛΟΣ
Σχετικές εκπομπές
- Γκασταρμπάιτερ: «400.000 τεμάχια»
- Βασίλης Πλουμής
- Απόδραση από τα Βούρλα
- Κομμουνισμός: Ο Ψυχρός Πόλεμος
- Υπόθεση Μόρο: Η απαγωγή
- 2. Ο Μυστικός Πόλεμος: Δεκεμβριανά-Εμφύλιος
Είμαι κι εγώ ένα παιδί βαλίτσα…
Απ’ όταν γεννήθηκα δεν ξέρω που ανήκω. Από όταν γεννήθηκα πηγαινοερχόμουν μέχρι τα 18 μου. Ούτε θυμάμαι πόσα σχολεία άλλαξα και ποιους συμμαθητές είχα.
Οταν ήρθαν οι γονείς μου την πρώτη τους άδεια στην Κρήτη, όλα τα παιδιά του χωριού έτρεξαν να τους δουν. Ανάμεσά τους και εγώ. Οταν κατέβηκαν από το ταξί που τους έφερε στο χωριό αυτοί μπερδεύτηκαν και αγκάλιαζαν άλλο παιδί γιατί η γιαγιά μου τους είχε γράψει πόσο πολύ είχα μεγάλώσει και φυσικά δεν με είχαν αναγνωρίσει…
Περιμένω με ανυπομονησία την επόμενη εκπομπή.
Διάβαζα της προάλλες ενα αφιέρμα της ΄΄Καθημερινής΄΄ για τους μετανάστες, βλέπω τωρα την εκπομπή για τους ΄΄γκασταρμπαιτερ΄΄ μήπως θέλετε να μας πείτε κάτι;;
Είχα σχολιάσει μετά το πρώτο μέρος για την ποιότητα και την εξαιρετική παρουσίαση της εκπομπής, τα ίδια ισχύουν βέβαια και τώρα. Φαντάζομαι τους μετανάστες που θα την είδαν απ΄το δορυφορικό της ΕΡΤ. Επειδή δεν θυμάμαι στα 22 χρόνια που είμαι στην Ελλάδα παρόμοιο ντοκιμαντέρ με αυτό το θέμα (και τέτοιο πετυχημένο τίτλο “ανάμεσα σε δύο πατρίδες”), αξίζει να το δείχνετε τουλ. 2 φορές το χρόνο (ειδικά αυτόν τον καιρό). Πολύ συγκινητικές αλήθειες, εξομολογήσεις και εικόνες για τη ζωή και τις άθλιες συνθήκες του 1964 ας πούμε, όταν είχαν πάει οι δικοί μου γονείς καθώς και πολύ κατατοπιστικές λεπτομέρειες που εξηγούν σε μεγάλο βαθμό κάποια προσωπικά μου βιώματα. Πολύ ωραία η αναφορά στη χούντα, θυμάμαι τους δασκάλους στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, που τους έστειλε η χούντα “να κάνουν την 5ετία τους”, πραγματικά κατουριόμασταν από το φόβο… Θυμήθηκα το ραδιοφωνικό σταθμό Μονάχου καθημερινά 8 και 20 και τον πατέρα μου κρεμασμένο από το ραδιοφωνάκι. Θυμάμαι διασκέδαση με το σταγονόμετρο… πολύ σφιχτή ζωή γενικά και στερήσεις για λεφτά και προκοπή… όλοι για τον ίδιο σκοπό. Συγκινήθηκα με τις αναφορές για τα παιδιά που αφήνονταν στις γιαγιάδες και θυμήθηκα ότι δυσκολεύτηκα σαν παιδί να πω τη λέξη “μαμά”. Κάθε μετανάστης και μία ιστορία, σκληρές καταστάσεις, λύγισε μέχρι και ο Γερμανός που περιέγραφε τις σκηνές αποχωρισμού στο σιδηρ. σταθμό. Μουσική υπόκρουση Μοσχολιού και Καζαντζίδη στο τέλος… Α, ρε μπαγάσα Κούλογλου, άϋπνους μας άφησες πάλι…
Εξαιρετικό σενάριο, επιμέλεια και μουσική επένδυση!Πολλές πληροφορίες για τους gastarbeiter με συνοδεία εικόνας για εμάς τους νεότερους που μόνο από διηγήσεις είχαμε έως τώρα πληροφόρηση για αυτό το κομμάτι του ελληνισμού στη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο.Ως εκπ/κός θέλω να μελετήσω αυτό το χρονικό διάστημα σε σχέση με τα παιδιά των gastarbeiter, με ευαισθητοποίησαν σε μεγάλο βαθμό οι εκπομπές!
Τι ήταν πάλι και αυτό?Ξύπνησες θύμισες παλιές και αισθήματα ριζωμένα στη καρδιά.Εικόνες της σοφίτας που μεγαλώσαμε,τα 45 αρια του Στέλιου ,την έλευση του 9χρονου αδελφού από την Ελλάδα.Όμως πάνω απ όλα αυτά, σαν επίγευση άφησες,την απέραντη αγάπη και ευγνωμοσύνη που νιώθω για τους γονείς μου.Μπαμπά,μαμά σας αγαπώ.
Υ.Γ.Μακάρι να μπορέσω να δώσω στα τρία μου παιδακια,την αγάπη που μου δώσατε…
«Τεμάχια» τους χαρακτηρίζουν οι Γερμανοί εργοδότες, οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις έρχονται αυτοπροσώπως να τους διαλέξουν…….! Κατι τετοιο οργανωνετε ξανα σε λιγο καιρο στην Αθηνα ! <> απο την Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα Μελβούρνης και Βικτώριας θελοντας να βοηθησει Έλληνες πολίτες που επιθυμούν να μεταναστεύουν στην Αυστραλία…….τα ματια σας ομως δεκατεσσερα !!!!!!
Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΕΙ ΤΟΥΣ 5 ΠΡΩΤΟΥΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΜΕΣΙΑΝΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ ΠΕΛΛΑΣ.
Ο ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΑΠΟ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΗΤΑΝ Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΟΥ ΣΑΡΠΟΤΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΕ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΑΠΟ ΟΧΥΡΟ Κ.ΝΕΥΡΟΚΟΠΙΟΥ.
ΑΝ ΔΕΝ ΚΑΝΩ ΛΑΘΟΣ ΟΙ ΑΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΑΙΛΙΔΗΣ ΝΑΚΗΣ ΠΕΤΑΛΙΔΗΣ ΜΑΚΡΙΔΗΣ