Δημήτρης Καλούμενος

 

(Φωτογράφος)

 

 

Θέλω να μου πείτε ποιος είστε και που έχετε γεννηθεί.

 

Με λένε Δημήτριο Καλούμενο, γεννήθηκα στην Κωνσταντινούπολη την 1^η Ιανουαρίου του 1912. Σήμερα 92 έτη. Ήμουν ανταποκριτής της εφημερίδας «Έθνος» Αθηνών και της ‘Μακεδονίας’. Ήμουν και φωτογράφος πατριάρχου από το 1940 μέχρι το 58 που με διώξανε. Ήμουν διευθυντής τα τελευταία 10 χρόνια του πρακτορείου εφημερίδων των Αθηνών στο οποίο από την πρώτη το 1932 ήμουν υπάλληλος και μετά τον θάνατο του αειμνήστου Γιάννη Κοπούλου έγινα εγώ διευθυντής του πρακτορείου.

 

Να σας πάω πίσω στην Πόλη...

 

Στη Πόλη ήμουνα διευθυντής...

 

Θέλω να μου πείτε πώς αποφασίσατε να γίνετε φωτογράφος και μάλιστα φωτογράφος του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

 

Η οικογένεια μου ήταν φωτογράφοι. Ο πατέρας μου ήταν φωτογράφος. Ο αδερφός του ήταν φωτογράφος. Ο θείος μου, είχε ανοίξει το μεγαλύτερο κατάστημα φωτογραφικών ειδών στη πλατεία του Νεδ Κωνσταντινουπόλεως. Και ήμασταν οι πρώτοι στην Τουρκία που κάναμε εισαγωγές φωτογραφικών ειδών. Ο πατέρας μου ήταν τεχνικός από το 1890.

 

Και εσείς πότε αρχίσατε;

 

Εγώ άρχισα όταν το 1941 η Γερμανική κατοχή έκλεισε το πρακτορείο πήγα και εργάστηκα εκεί. Και από εκεί, βέβαια είχαμε επαφή με το Πατριαρχείο, μας καλούσανε και από εκεί έγινα εγώ σαν νεότερος ο φωτογράφος των Πατριαρχείων. Ακολουθούσαμε τον Πατριάρχη και κάναμε το ρεπορτάζ.

 

Θέλω να μου πείτε τώρα πώς ήταν στην Πόλη το 1941 που αναλάβατε εσείς ως φωτογράφος;

 

Οι Έλληνες εργάζονταν, ευημερούσαν, υπήρχε μια σχετική ελευθερία. Παρά τους σκληρούς νόμους και την βαριά φορολογία υπήρχε η σχετική ελευθερία στην οποία ήταν προσαρμοσμένη η ομογένεια και οι Έλληνες υπήκοοι. Εκείνη την εποχή, το 41 του πολέμου, οι περισσότεροι Τούρκοι ήσαν υπέρ ημών. Η κυβέρνηση η Τουρκική έκανε συμμαχία με την Γερμανία και την Βουλγαρία. Ενώ η Ελλάς περίμενε την βοήθειά της, η Τουρκία έκανε συμμαχία με τους εχθρούς της Ελλάδος. Και το 41 έβαλαν εμπρησμό, στις 21 Σεπτεμβρίου του 1941, έκαψαν το Πατριαρχείο. Τότε, την εποχή εκείνη, ο ελληνισμός και η ρωμιοσύνη στην Κωνσταντινούπολη ήταν περίπου 140, 130 χιλιάδες κόσμος. Τότε η Τουρκία το 41 έβαλε την επιστράτευση των 25 ηλικιών τους οποίους τάχα για την άμυνα της χώρας τους, τους πήρε και τους έβαλε στα τάγματα ασφαλείας στα οποία πέθανε πολύς κόσμος. Και το 42 έβαλε τον φόρο περιουσίας και εξόντωσε οικονομικώς όλους τους ομογενείς. Κι όσοι δεν πλήρωσαν τον βαρύ φόρο που είχανε βάλει, πήγαιναν εξορία σε μία περιοχή «Άσκαλε» το οποίον θεωρείται η Σιβηρία της Τουρκίας. Και πέθαναν πάρα πολλοί. Όπως και στα τάγματα ασφαλείας έτσι κι εκεί ήταν μία γενοκτονία εναντίον της ομογένειας. Ήταν ένα πρόγραμμα της διαλύσεως της ρωμιοσύνης.

 

Πριν από τον πόλεμο πώς ήταν; Την δεκαετία του 30 μετά την Μικρασιατική καταστροφή...

 

Μετά την Μικρασιατική καταστροφή, η Τουρκία υπέγραψε μεν τη συνθήκη της Λοζάννης, αλλά ο δημιουργός της συνθήκης από την πλευρά της Τουρκίας Ισμέτ Ινονού είπε «Inandieriv», δηλαδή πίστεψαν οι Έλληνες και οι ξένοι ότι θα κρατήσουμε τους κανόνες. Οι κανόνες ήταν ωφέλιμοι για την ομογένεια. Αλλά μόλις υπογράφουν την συνθήκη της Λοζάννης, εξορίζουν τον Μελέτιο τον Πατριάρχη και έρχεται ο Κωνσταντίνος. Και τον Κωνσταντίνο τον εξορίζουν σαν ανταλλάξιμο. Και κατόπιν ενισχύουνε τον παράνομο παπά Ευθύμη, ο οποίος πήγε να καταλάβει το Πατριαρχείο και δημιουργήθηκε σάλος. Ο παπά Ευθύμης καταλαμβάνει την Παναγία την Καφατιανή. Η μεγαλύτερη εκκλησία του Γαλατά με την αξιολογητή περιουσία της. Οι Τούρκοι άρχισαν από τότε να εφαρμόζουν διατάξεις προεδρικές εναντίων της ομογένειας, εναντίων των κοινοτήτων, εναντίων των σχολών. Εκεί, εναντίων των σχολών, έβαλαν Τούρκους δασκάλους τους, οποίους επέβαλαν να τους πληρώνει η κοινότητα τον διπλάσιο μισθό που έδιναν στους Ρωμιούς. Οι κοινότητες είχαν μαραζώσει, δεν μπορούσαν να πληρώσουν και επί χρόνια πολλά οι δάσκαλοί μας δεν πληρώνονταν. Ήταν όμως πιστοί στο καθήκον, πιστοί στην Ελλάδα, πιστοί στη θρησκεία, μας δίδαξαν, γιατί εγώ ήμουν μαθητής από το 1918 μέχρι το 30.

 

Που φοιτήσατε, σε ποιο σχολείο;

 

Στο Ζωγράφειο.

 

Πως ήταν τότε το Ζωγράφειο;

 

Πολύ καλό.

 

Πως ήταν η συμβίωση σας με τους Τούρκους και με τις άλλες μειονότητες;

 

Με τους Τούρκους δεν είχαμε επαφή στην σχολή.

 

Όχι στην σχολή, έξω λέω. Τα μαθητικά σας χρόνια πως ήταν και μετά πως συμβιώνατε όλοι μαζί;

 

Όλοι μαζί ήμασταν συμπυκνωμένοι, αγαπημένοι τα παιδιά και έξω ελεύθερα περπατούσαμε στην περιοχή του Πέρα δεν υπήρχαν πολλοί Τούρκοι, δεν έρχονταν. Μετά τα γεγονότα άρχισαν και κατέλαβαν την πλευρά του Πέρα. Στην εποχή μας, την εποχή του 20, 30, οι Τούρκοι ήτανε λίγοι και σέβονταν. Και όσοι ερχόντουσαν Τούρκοι ήσαν περιποιημένοι, καλοντυμένοι, ευγενείς.

 

Θέλω να σας ρωτήσω, αληθεύει ότι οι Έλληνες κινούσαν τα νήματα της Τουρκικής οικονομίας;

 

Ε βέβαια, ήταν κυρίαρχοι στην οικονομία. Όλη την οικονομία, την περισσότερη την κρατούσαν Έλληνες.

 

Και ήταν αυτός ο λόγος που ήθελαν να εξοντώσουν την ελληνική μειονότητα;

 

Όχι, ήταν το εθνικό αίσθημα και το μεγάλο μίσος που είχανε εναντίων των Ελλήνων και της ρωμιοσύνης και το απέδειξαν με τα τραγικά γεγονότα στις 6-7 Σεπτεμβρίου του 1955.

 

Μου λέγατε προηγουμένως για την πυρκαγιά το 41 που βάλανε φωτιά στο Πατριαρχείο.

 

Από πάνω από το Πατριαρχείο ήταν τουρκομαχαλάς. Τούρκοι ήσαν. Και από πάνω ρίξανε φωτιά με πετρέλαιο, με πανιά και βάλανε φωτιά και από πάνω από την οροφή του Πατριαρχείου άρχισε να καίγεται. Εδώ τώρα λέω και μια λεπτομέρεια η φωτιά προχώρησε για να καταστρέψει το σύμπαν του Πατριαρχείου. Σώθηκε το πέτρινο κτίριο του Πατριαρχείου και ο πύργος ο Βυζαντινός. Και όταν η φωτιά έφτασε στην πόρτα που κρεμάσανε τον Πατριάρχη, ο άνεμος γύρισε και οι φλόγες πήγανε και έκαψαν όλους τους Τούρκους του τουρκομαχαλά.

 

Και τελικά κάηκε ο τουρκομαχαλάς και όχι το Φανάρι.

 

Κάηκε και το Πατριαρχείο. Ήταν ξύλινο, κάηκε το κτίριο. Αλλά η πόρτα που κρεμάστηκε ο Πατριάρχης πήγε να καεί και εκείνη, επάνω, η οροφή άρχισε να καίγεται. Εκείνη τη στιγμή ο αέρας άλλαξε και πήγε προς τα πάνω και έκαψε τους Τούρκους. Όλα τα σπίτια τα Τουρκικά τα έκαψε.

 

Μετά το 42, πώς ήταν οι σχέσεις των Ελλήνων με τους Τούρκους;

 

Ε βέβαια δεν μπορούσαν να είναι τόσο αγαπημένοι, άρχισε η ομογένεια να φεύγει.

 

Η ομογένεια άρχισε να φεύγει από τόσο νωρίς;

 

Μάλιστα. Άρχισε να φεύγει. Άλλοι πήγανε στην Ελλάδα, άλλοι στην Αμερική μετά τον πόλεμο, άλλοι στην Αίγυπτο, άλλοι στην Αυστραλία, ένα μεγάλο μέρος είχε φύγει τότε.

 

Κάτι μου είχατε πει για το 1948.

 

Ναι, δεν έχω φτάσει εκεί ακόμα. Βέβαια έγιναν νόμοι εναντίον της εκκλησίας και των κοινοτήτων, βάλανε μοναδικούς επιτρόπους εξαρτώμενοι από τους Τούρκους και μαράζωσαν όλες τις κοινότητες. Και τα σχολεία τα οποία εξαρτώνταν απ’τις κοινότητες και αυτά εμειώθησαν.

 

Εσείς εκείνη την περίοδο που ήσασταν; 

 

Ήμουνα μαθητής. Μετά το 32 πήγα στην δουλειά στο πρακτορείο εφημερίδων. Όταν τελείωσα το σχολείο πήγα στο πρακτορείο εφημερίδων.

 

Τί κατέγραφε ο φακός σας ο φωτογραφικός εκείνα τα χρόνια στην Πόλη; Ποιες εικόνες δηλαδή;

 

Τις διάφορες τελετές των Πατριαρχείων, τις διάφορες εκδηλώσεις της ρωμιοσύνης, δεν μπορούσαμε πολλά, αυτά κάναμε. Τι κίνηση έκανε η ρωμιοσύνη. Αν έρχονταν επίσημοι ή ξένοι, όταν ήρθε το ελληνικό βαπόρι, όταν ήταν το ελληνικό πολεμικό πλοίο, εκείνες τις φωτογραφίες βγάζαμε, τον βασιλιά και τη Φρειδερίκη έχω βγάλει πολλές φορές με τον Πατριάρχη και λοιπά, τα γεγονότα τα ιστορικά τα οποία γινόντουσαν, όλα τα απαθανατίζαμε και τα έστελνα στο Έθνος.

 

Μετά το τέλος του πολέμου, του δευτέρου παγκοσμίου τι κλίμα επικρατεί στην Πόλη;

 

Ήρεμο, διότι και οι Τούρκοι φοβούνταν. Φοβούνταν να μην τους διώξουνε από την Πόλη και λοιπά. Και επειδή η Ρωσία είχε πολλή δύναμη τότες, κοίταξαν το 48 και έκλεισαν συμφωνία με την Αμερική. Και η Αμερική έστειλε το μεγαλύτερο πολεμικό πλοίο, το Missouri, εκεί που υπεγράφη η ειρήνη μεταξύ Ιαπωνίας και Αμερικής. Και εκεί την περίοδο εκείνη έκαναν όλους τους οίκους ανοχής στην Πόλη, συγγνώμη που το λέω, τους πέρασαν από ιατρική εξέταση και τους επέβαλαν να μην πάρουνε από τον Αμερικανικό στόλο, ο οποίος είχε πάει τότε με 2000 ναύτες. Και το 48 άρχισαν και έκλεισαν συμφωνίες και συμμαχίες με την Αμερική ως άμυνα εναντίων της Ρωσίας. Και τότες μετά το 48 στο τέλος βάζουν το φόρο των αντιπροσωπειών. Και ο νόμος αυτός, ήταν ο νόμος αυτός με τον οποίον απαγόρευαν στους μη Τούρκους υπηκόους να έχουν αντιπροσωπείες εργοστασίων του εξωτερικού. Έτσι, μαζί με αυτόν, πολλοί Έλληνες και πολλοί ξένοι έχασαν τις αντιπροσωπείες τους εάν βέβαια είχαν συνεταίρο Τούρκο μπορούσαν να δουλέψουνε. Αυτό ήταν το 48. Μετά το 48 επήλθε κάποια ηρεμία και ησυχία μέχρι το 54 οπότε βγήκε το θέμα της Κύπρου.

 

Μέχρι τότε πως σας αντιμετώπιζαν οι Κωνσταντινοπολίτες οι Τούρκοι που ήσασταν Έλληνας;

 

Καμία εντύπωση, ελεύθερα κινούμουν.

 

Είχατε φίλους Τούρκους;

 

Ε, είχα δυο τρεις φίλους, πολύ φυσικά. Εμείς ήμασταν μειονότητα, αυτοί ήταν πλειονότητα. Στις δουλειές μας και στις συνεργασίες μας και στα επίσημα γραφεία, ήσαν Τούρκοι. Έπρεπε να κάνουμε την πολιτική της φιλίας και έτσι είχαμε κάποια επαφή με Τούρκους. Αλλά άλλοι ήσαν καλοί κι άλλοι ήσαν κακοί.

 

Είχε και από αυτούς και από τους άλλους; Οι Αρμένιοι, οι Εβραίοι, πως τα πηγαίνατε με αυτούς;

 

Καλά πηγαίναμε, πολύ ωραία. Και με τους Εβραίους και με τους Αρμένιους, οι μειονότητες ζούσαν σε ομόνοια. Όλος ο κόσμος ζούσε εν ομονοία.

 

Ζούσατε σε ξεχωριστά σημεία;

 

Μάλλον. Ως επί το πλείστον, εμείς και εγώ και πολλοί από την ρωμιοσύνη, ζούσαμε στην περιοχή του σταυροδρομιού. Όπου δεν υπήρχαν Τούρκοι. Αλλά εις τα προάστια και εις άλλες περιοχές της Κωνσταντινουπόλεως επειδή είναι 52 κοινότητες υπήρχαν και Τούρκοι και Ρωμιοί. Και ζούσανε μαζί. Και είχανε και φιλίες.

 

Μέχρι το 54-55 που άνοιξε το θέμα της Κύπρου. Τι επιπτώσεις είχε το θέμα της Κύπρου στους Έλληνες;

 

Μεγάλη. Λοιπόν, το θέμα της Κύπρου άρχισε από το 50. Οι διπλωμάτες, με την ενέργεια του Μακαρίου που έκανε το δημοψήφισμα και το δημοψήφισμα παρουσιάστηκε 98% υπέρ της ελευθέρας Κύπρου και ενώσεως με την Ελλάδα στην οποία είχαν ψηφίσει και οι Τουρκοκύπριοι όταν ο Μακάριος πήγε να δώσει το δημοψήφισμα στην Αγγλία, η Αγγλία δεν τον εδέχθη. Δεν παραδέχθηκε το δημοψήφισμα. Ο δε Έιντεν είπε το κλασσικό «Never», δηλαδή ουδέποτε η Κύπρος θα γίνει Ελληνική ή ελεύθερη. Παρά τις ενέργειες του τότε στρατάρχη Παπάγου, παρά τις διπλωματικές ενέργειες διαφόρων Ελλήνων που υπηρέτησαν τους Άγγλους και στον πόλεμο, παρά όλα αυτά, ο Έιντεν που ήρθε στην Αθήνα ανέφερε το «Never».

 

Και τι σήμαινε αυτό;

 

Το «Never» που είπε είναι ουδέποτε. Ουδέποτε η Κύπρος θα γίνει. Αυτό το θέμα δημιούργησε την Αγγλία, πώς να μπορέσει οι Έλληνες να αποφύγουν. Γι’αυτό ενήργησε με την Τουρκία. Έδωσε δικαιώματα στην Τουρκία, η οποία Τουρκία στην συνθήκη της Λοζάννης, την Κύπρο την παρεχώρησε τελείως στους Άγγλους. Ήταν καθαρώς αγγλική αποικία. Γι’αυτό ο Άγγλος δημιούργησε μια κατάσταση με την τουρκική πολιτική για να φέρει πρώτα τη διχόνοια μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας, δεύτερο να αποσπάσει την Κύπρο από τις επιθυμίες της. Έτσι στην εποχή του 52-53, ήταν το δημοκρατικό κόμμα του Μεντέρες και του Τζεράρ Μπαγιάρ. Και υπουργός εξωτερικών ήταν ο Φουάτ Γιοκουλού. Αυτός ως υπουργός των εξωτερικών δήλωσε: «Μεταξύ Κύπρου και Ελλάδας, είναι προτιμότερο να κρατήσουμε την φιλία της Ελλάδος παρά να δημιουργήσουμε πρόβλημα με την Κύπρο». Αυτό το πράγμα οι Άγγλοι δεν το εδέχθησαν και γι’αυτό εισηγήθηκαν στον Μεντέρες και τον Τζεράρ Μπαγιάρ να διώξουν τον Γιοκουλού και διώξανε τον Γιοκουλού και στην θέση του φέρανε τον Σολού, τον μεγάλο αγγλόφιλο και τον φιλοχρήματο άνθρωπο.

 

Έτσι η πολιτική της Τουρκίας άλλαξε υπέρ της Κύπρου και βγήκε τότε ο Μεντερές και δήλωσε ότι είναι η Κύπρος τουρκική. Και με αυτό το σύνθημα δημιουργήθηκε ο σύλλογος των φοιτητών «Turkus Kypre», «Η Κύπρος είναι Τουρκική». Έτσι απ’το 54 άρχισε να καλλιεργείται μια κατάσταση τρομερή. Ποιος την άρχισε; Οι Άγγλοι. Την εφημερίδα Huriet του Σερντάτ Σεμαβί που ήταν μία από τις μεγάλες εφημερίδες, αλλά όχι τόσο μεγάλης κυκλοφορίας, την χρηματοδότησε, την ενίσχυσε, την πήρε τα μηχανήματα και η Huriet άρχισε να γράφει άρθρα εναντίον της Ελλάδας. Υποσυνείδητο των Τούρκων είναι το μίσος τους εναντίον της Ελλάδος. Αμέσως η κυκλοφορία πήρε διαστάσεις και σιγά σιγά ανήρχετο. Από 25 χιλιάδες, έφτασε τις 30, τις 40, 50, 100, 120. Οι άλλες εφημερίδες βλέποντας την Huriet με την ανθελληνική αρθρογραφία να αυξάνεται άρχισαν και αυτοί την πολιτική και έτσι ο τουρκικός λαός άρχισε να ξαναζωντανεύει το μίσος που προσπαθούσε 4 χρόνια να το ξεχάσει. Άρχισαν το μίσος εναντίον της Ελλάδος. Έτσι αυξήθηκε το μίσος και δημιουργήθηκε μια κατάσταση σταθερή υπέρ της Τουρκίας, εναντίον της Ελλάδος και της Κύπρου. Αυτό το πράγμα το εκμεταλλεύθηκε η Αγγλία και δημιούργησε τη διάσκεψη του Λονδίνου στο MacMillan στις 27 Αυγούστου του 1955. Συγκαλείται στο Λονδίνο η διάσκεψη των τριών στην οποία παρευρίσκοντο, ο Σολού, ο MacMillan, και ο Σοφιανόπουλος. Στην οποία η Αγγλία επιθυμούσε να δώσει δικαιώματα εις την Τουρκία.

 

Να ρωτήσω κάτι. Γιατί δεν είχε πάει ο Παπάγος τότε;

 

Ο Παπάγος ήταν ετοιμοθάνατος. Δεν μπορούσε να πάει αρχηγός κράτους, έπρεπε να πάει ο υπουργός εξωτερικών. Και τότες ο Παπάγος ήταν άρρωστος, ετοιμοθάνατος από βαριάς μορφής καρκίνο, ήταν μια περίοδος κατά την οποία η Ελλάς δεν είχε τη δύναμή της. Και την Ελλάδα την κυβερνούσε ο Κανελλόπουλος και ο Σοφιανόπουλος. Και έτσι στην Αγγλία πήγε ο Σοφιανόπουλος. Εκεί ο Σοφιανόπουλος έφερε αντιρρήσεις και αυτό το οποίο θέλανε και οι Άγγλοι και οι Τούρκοι. Και το βράδυ στις 30 Αυγούστου του 1955 στη δεξίωση που εδόθη στην Τουρκική πρεσβεία, ο Σολού ανέφερε στους ξένους δημοσιογράφους ότι η διάσκεψη απέτυχε και αιτία είναι η Ελλάδα και γι’αυτό θα το πληρώσει ακριβά. Και στέλνει τηλεγράφημα στον Μεντέρες ότι η διάσκεψη απέτυχε. Και οπότε ήταν το σύνθημα. Και αρχίζει και η πλεκτάνη η αγγλοτουρκική που ετοίμασε τα τραγικά γεγονότα της Κωνσταντινουπόλεως. Στα οποία έδειξαν οι Άγγλοι το μίσος τους και την καχυποψία τους εναντίον της Ελλάδος, των δε Τούρκων την ευκαιρία να διαλύσουν την ρωμιοσύνη και τον ελληνισμό της Τουρκίας και να αποδείξουν τι μεγάλο μίσος και βαρβαρισμό είχαν εναντίον των Ελλήνων.

 

Τι έγινε τότε; Για πείτε μου τα γεγονότα το Σεπτέμβριο, 6 Σεπτεμβρίου.

 

Υπήρχε το σύνθημα και η οργάνωση «Ετοιμασμένοι». Ότι όταν θα εκραγεί μια βόμβα στο προξενείο της Θεσσαλονίκης της Τουρκίας, το οποίο θεωρούνε ως δήθεν οικία όπου γεννήθηκε ο Κεμάλ, να ερεθιστούν τα πλήθη και να εκδηλωθούν εναντίον των Ελλήνων και να θεωρηθεί δικαιολογημένη η προσπάθεια. Έτσι εγώ στις 6 Σεπτεμβρίου ώρα 1 παίρνω ένα τηλεφώνημα από το Πατριαρχείο. Με τηλεφωνεί ο Γιάννης, ο κλητήρας και οδηγός του Πατριάρχου. Και λέει ότι ο Πατριάρχης άκουσε στο ραδιόφωνο, στο BBC έπεσε βόμβα στο τουρκικό προξενείο από τους Έλληνες. Λέω: «Δεν ξέρω τίποτα…». Με θεωρούσαν ως ανταποκριτή της Μακεδονίας. «Να μάθω». Παίρνω τηλέφωνο τον αείμνηστο Ιωάννη Ιωαννίδη να μάθω. Τον παίρνω τηλέφωνο, μου λέει «δεν έχω υπόψη μου, να ρωτήσω την αστυνομία». Ρωτάει την αστυνομία και η αστυνομία δεν είχε υπόψη της, αλλά στέλνει φύλακες γύρω από το προξενείο μήπως προλάβει κάτι το οποίον έμελλε να γίνει. Έτσι παίρνω τον Πατριάρχη και του λέω «δεν έγινε τίποτα».

 

Αλλά αυτό αποδεικνύει ότι η Αγγλία το είχε προσχεδιασμένο το σχέδιό της. Και είχε δώσει πληροφορίες στο BBC ότι θα γίνει η ώρα 1 η έκρηξη. Ενώ ο Χασάν, αυτός ο κλητήρας του τουρκικού προξενείου της Θεσσαλονίκης, δεν έκανε την έκρηξη και η έκρηξη έγινε η ώρα 6. Και η ώρα 5 στην Τουρκία η «Istanbul Express» με καμουφλαρισμένο το κτίριο του τουρκικού προξενείου της Θεσσαλονίκης, βομβαρδισμένο, κυκλοφόρησε στην Πόλη με τον τίτλο «Οι βάρβαροι εχθροί μας Έλληνες, έβαλαν βόμβα στο σπίτι του πατέρα μας. Γι’αυτό πρέπει και εμείς να λάβουμε τα μέτρα μας». Και κυκλοφόρησε η εφημερίδα. Αυτό είναι ένα σημείο που αποδεικνύει ότι πράγματι οι Άγγλοι ενήργησαν για τα γεγονότα.

 

Και εγώ η ώρα 5, πιο νωρίς βρισκόμουνα σε μία περιοχή που λέγεται Τοπαμάς. Εκεί είδα στρατιωτικά αυτοκίνητα από τα οποία έβγαιναν άνθρωποι με πολιτικοί ενδυμασία. Και άλλο αυτοκίνητο με άλλους στους οποίους έδιναν σιδερένιους λοστούς, αλυσίδες μεγάλες, έργα διαρρήξεως και άλλα πράγματα και τους έλεγαν θα κατευθυνθείτε στην πλατεία Ταξίμ, από εκεί θα πάρετε οδηγίες τι πρέπει να κάνετε. Όταν ήκουσα αυτό, λέω εγώ: «πρέπει να κάνω το καθήκον μου σαν δημοσιογράφος Έλληνας». Επειδή βέβαια ήταν φορτισμένη η ατμόσφαιρα εναντίων της ρωμιοσύνης με τα δημοσιεύματα των τουρκικών εφημερίδων και τον λόγο τον οποίον είχε βγάλει ο Μεντέρες στο Λιμάν Λοκαντασίρ, είπα «εδώ κάτι θα συμβεί». Έτσι πήγα στο γραφείο μου, πήρα τη μηχανή μου και κατευθύνθηκα και εγώ στην πλατεία Ταξίμ. Εκεί τι να δω; Πλήθος συγκεντρωμένο και απ’όλα τα μέρη της Πόλης να συγκεντρώνονται και να υπάρχουν οι πύρινοι λόγοι εναντίων της Ελλάδος και με τον βασικό στόχο να λένε «να καταστρέψετε τη ρωμιοσύνη».

 

Έτσι, κατά τις 6.30-6.45, αρχίζει η καταστροφή. Καταστρέφουνε πρώτα, το καφενείο «Επτάλοφος» που υπήρχε εκεί στην Σοατία. Δεν άφησαν τίποτα όρθιο. Τα πάντα έσπασαν. Εκεί υπήρχε και ένα παντοπωλείο, του οποίου ήταν ιδιοκτήτης ένας ρωμιός μεσήλικας με την γυναίκα του. Τους κακοποίησαν, τους έβγαλαν έξω και ερήμωσαν το κατάστημα, πέταξαν τα υπάρχοντα μέσα εις τον δρόμο και όλα έμειναν καταστραμμένα. Επίσης πήγανε στην εκκλησία την Αγία Τριάδα που είναι εκεί κοντά και δεσπόζει της πλατείας του Ταξίμ και άρχισαν να βάζουνε φωτιά. Μάζεψαν όλα τα ξύλινα αντικείμενα του ναού, βεβήλωσαν το ιερό, έκοψαν τα χέρια του Χριστού, κατέστρεψαν την Παναγία και τον Ιωάννη και έβαλαν δυναμίτιδα για να καταστρέψουν την εκκλησία. Αλλά η δυναμίτιδα δεν κατεστράφη. Κατόπιν κατευθύνθηκαν στο παρθεναγωγείο Ζαππείου το οποίο κατέστρεψαν. Και ερήμωσαν και το άγαλμα του Ζάππα, το γκρέμισαν.

 

Αυτά όλα τα είδα και τα έζησα και τότε δεν είχαμε ούτε φλας, ούτε πράγματα εκείνη την εποχή, μηχανές μαυρόασπρες. Και κατόπιν άρχισαν να παίρνουνε όλα τα καταστήματα της οδού Σταυροδρομίου. Οι ομάδες ήσαν 7. Η πρώτη ομάδα διέρυγνε τα καταστήματα, άνοιγε τα καταστήματα. Η δεύτερη ομάδα εισέρχετο μέσα και πέταγε και διέλυε κάθε πράγμα που βρισκόταν μέσα. Η Τρίτη ομάδα ξεκαθάριζε τα περισσότερα κι ότι απέμεινε, ώστε τα καταστήματα έμειναν με τους 4 τοίχους τους. Τα δε εμπορεύματα ήσαν όλα στο δρόμο. Ο δρόμος έφτασε περίπου ένα μέτρο, ενάμιση μέτρο και δεν μπορούσε κανείς να περάσει πάνω από τα εμπορεύματα. Τα εμπορεύματα βέβαια δεν ήσαν μόνο πεταμένα αλλά και κατεστραμμένα. Είχαν τέτοια οργάνωση ώστε να καταστρέφουν το εμπόρευμα. Τα δε κοσμηματοπωλεία όλα λεηλατήθηκαν. Τα δε καταστήματα που πουλούσαν παπούτσια, έβγαλαν τα παπούτσια τα παλιά και φορούσαν καινούρια. Διότι την άλλη μέρα τα είδαμε τα παπούτσια τα βρώμικα εκεί πέρα. Επίσης, στα καταστήματα που υπήρχαν ενδύματα παίρνανε τα ενδύματα, ντυθήκανε και αφήνανε τα ρούχα τους τα παλιά. Τα σκισμένα και τα βρώμικα. Και ούτω καθεξής.

 

Μέσα σε έξι ώρες κατέστρεψαν 4200 μαγαζιά και 2000 σπίτια. Κατέστρεψαν εργοστάσια, μηχανουργία, εφημερίδες, σχολεία, ξενοδοχεία κάθε είδους εμπορικό κατάστημα υπέστη καταστροφή. Ζαχαροπλαστεία. Τώρα ερχόμαστε σε άλλη περίοδο, στην περίοδο των εκκλησιών. Όλες οι εκκλησίες βεβηλώθηκαν. Όλες οι εκκλησίες κατεστράφησαν. 40 εκκλησίες κάηκαν. Τα μεγάλης αξίας κειμήλια των εκκλησιών έχουνε... Οι εκκλησίες όλες κατεστράφησαν. Από αυτές οι 40 κάηκαν. Ολοσχερώς. Οι άλλες εκκλησίες βεβηλώθηκαν. Μεγάλης αξίας κειμήλια, ιερές εικόνες τεραστίας αξίας επιτάφιοι Βυζαντινοί, κεντημένοι με χρυσό και άργυρο, έχουν εξαφανιστεί ή έχουν καεί. Κανείς δεν ξέρει τι έχουνε γίνει.

 

Επίσης, το μεγάλο και τρομερό έγκλημα το οποίο δεν πιστεύω εγώ να έγινε στην ιστορία που έχουμε διαβάσει, να έγινε στον κόσμο. Στα νεκροταφεία. Όλα τα νεκροταφεία, όλων των κοινοτήτων υπέστησαν καταστροφές. Οι σταυροί των τάφων όλοι καταστράφηκαν. Οι τάφοι κατεστράφησαν. Μεγάλοι καταστροφή έγινε στο μεγάλο νεκροταφείο του Βαλουκλίου που είναι θαμμένοι οι Πατριάρχες και οι μεγάλοι ευεργέτες. Εκεί άνοιξαν τους τάφους, πέταξαν τα οστά, κατέστρεψαν τους τάφους και το μεγαλύτερο κακό έγινε εις τους τάφους του νεκροταφείου Σισλί, της περιοχής του Πέρα. Το νεκροταφείο Σισλί ήταν ένα μουσείο από μνημεία και μαυσωλεία, το οποίο μόλις μπήκαν αυτοί κατέστρεψαν κάτι το οποίο, καλλιτέχνημα. Σταυρούς και λοιπά. Κατέστρεψαν την εκκλησία και την έκαψαν. Κατέστρεψαν το οστεοφυλάκιο και το έκαψαν. Τα δε οστά τα οποία βρισκόντουσαν έξω και οι νεκροκεφαλές, τις κλωτσοβολούσανε. Επίσης το πιο μακάβριο, το πιο μακιαβελικό θέμα είναι..έχουν ξεθάψει νεκρούς και τους έχουν μαχαιρώσει. Αυτά που σας λέω τα έχω φωτογραφίσει όλα στο βιβλίο μου «Η Σταύρωση του Χριστιανισμού». Και όλα δείχνουν όλη την καταστροφή στο νεκροταφείο του Σισλί στους Πατριαρχικούς τάφους. Στο Μπατρικί επίσης έχουν θανατωθεί 22 άνθρωποι μεταξύ των οποίων ο ηγούμενος, ο καλόγερος του Βαρουκλί κάηκε με το κτίριο αλλά δεν ευρέθησαν τίποτα από τα οστά του. Επίσης τον Ευάγγελο, τον άλλον μοναχό, του σταύρωσαν τα χέρια, όπως σταύρωσαν τον Χριστό. Αυτά τα έχω βγάλει φωτογραφία, τα χέρια του στο βιβλίο μου μέσα.

 

Αυτά τα είδα εγώ στο βιβλίο σας, έχω διαβάσει και τις λεζάντες, είδα προσεχτικά και τις φωτογραφίες και είναι πραγματικά συγκλονιστικά. Αυτοί οι άνθρωποι πώς ήξεραν ποιους να χτυπήσουν;

 

Αυτά τα είχαν προμελετημένα όπως σας είπα. Από το 54 άρχισαν και κατέγραφαν τα καταστήματα, τα σπίτια και όλα τα πράγματα. Αυτό, η ταπεινή μου γνώμη δίνει ότι η Τουρκία μες στην ψυχή της είναι βάρβαρος. Διότι αυτά τα εγκλήματα δεν μπορούν να γίνονται με ανθρώπους οι οποίοι είναι άνθρωποι που έχουν ανθρωπιά. Να πηγαίνεις να καταστρέφεις τους τάφους. Τι σου φταίνε οι τάφοι; Τι σου φταίνε οι νεκροκεφαλές να τις κάνεις ποδόσφαιρο; Τι σου φταίνε οι νεκροί να τους μαχαιρώνεις; Ποιος άνθρωπος μπορεί να το κάνει αυτό; Η βαρβαρότητα αυτή, η αγριότητα, ο μακιαβελισμός είναι σε τέτοιο βαθμό που για μένα κάναμε υπομονή, τι μπορούσαμε να κάνουμε; Ζούσαμε σε ένα τέτοιον κόσμο.

 

Αυτός που έβαλε την βόμβα στο υποτιθέμενο σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη, ποιος ήτανε;

 

Ήτανε ο Χασάν. Ο Αχμέτ Εϊγκίν έφερε τη βόμβα από το τουρκικό προξενείο της Κομοτηνής στο προξενείο της Θεσσαλονίκης. Και εκεί τη βόμβα την άναψε ο κλητήρας του προξενείου. Όλοι μυημένοι και οι δύο. Και ο Εϊγκίν και ο Χασάν ήσαν Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. Και αυτούς όλους η ελληνική αστυνομία τους συνέλαβε. Ήτανε στα δικαστήρια. Αλλά η κυβέρνηση, δυστυχώς, του Καραμανλή έδωσε την ελευθερία τότε, στον τότε Τούρκο πρέσβη, να επισκεφτεί τον Εϊγκίν. Και τον Εϊγκίν τον πήρε και τον έβαλε πίσω από το μπαγκάζ του και τον πέρασε απ’τα σύνορα. Και πήγε στην Τουρκία και τον έχουν, τώρα είναι, νομάρχης της Καισαρείας. Αυτά είναι τα κατορθώματα των Ελλήνων.

 

Αλήθεια, να συνεχίσουμε λίγο με το πογκρόμ. Εσείς βγάλατε όλες αυτές τις φωτογραφίες και τι τις κάνατε, τις στείλατε στο «Έθνος»;

 

Ήρθε από την εφημερίδα, την δεύτερη μέρα, την Τετάρτη έγινε, την Πέμπτη ήρθε, ο Καράγιωργας. Ήρθε ο Καράγιωργας ο δημοσιογράφος και συνάδελφος. Και μαζί του πήγαμε και βγάλαμε διάφορες φωτογραφίες. Εκεί εμένα στο Σισλί με συνέλαβαν και τα φιλμ μου τα έριξα στον τάφο του πατέρα μου. Με συνέλαβε ένας Τούρκος στρατιώτης.

 

Μέχρι τότε είχατε δημοσιεύσει κάποιες φωτογραφίες σας;

 

Όχι… Λοιπόν ακριβώς αυτά γίνονται τις ίδιες μέρες. Πήρε τα φιλμ, μου τα έσωσε τότε ο Καρατάσης ο ιερέας, είδε που έριξα τα φιλμ στον τάφο του πατέρα μου τα μάζεψε, Θεός συχωρέστον, τα μάζεψε και τα πήγε στο γραφείο. Εγώ, όταν με συνέλαβαν και με άφησαν, μου πήραν τις μηχανές. Εγώ λέω έχω εντολή του Πατριάρχου να βγάζω φωτογραφίες. Αλλά λέω δεν έχω βγάλει τίποτα, ενώ δεν είχα επάνω μου τίποτα. Κάντε τα εξέταση. Και έτσι με αφήσανε. Όταν γύρισα στο γραφείο μου, μπήκα στον σκοτεινό έπλυνα τα φιλμ, τα στέγνωσα και τα τύπωσα. Και την άλλη μέρα τύπωσα φωτογραφίες, τις έδωσα στον Καβαλιούρα, ο Καβαλιούρας τις πήρε, τις κράτησε μαζί του και δημοσίευσε στην εφημερίδα «Έθνος» την έκδοση, γεμάτη φωτογραφίες «από εδώ πέρασαν οι Τούρκοι». Μετά, Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο, την Δευτέρα δημοσιεύθηκε το «Έθνος» με τις φωτογραφίες των γεγονότων. Και κατόπιν ήρθε και ο Ιωαννίδης έστειλα και στον Ιωαννίδη με διάφορα άλλα μέσα.

 

Εσάς σας συνέλαβαν τότε γιατί; Για να μην φωτογραφίζετε;

 

Με συνέλαβαν που φωτογράφιζα.

 

Γιατί σας συνέλαβαν, δεν ήσασταν ελεύθερος να φωτογραφίζετε;

 

Όχι. Υπήρξε, μετά τις 12, τα γεγονότα, επεβλήθη στρατιωτικός νόμος. Και απογερεύεται η φωτογράφηση και η κατάσχεση όλων των τουρκικών εφημερίδων που είχαν τις φωτογραφίες των γεγονότων. Ήταν ποινή βαριά. Παρά την ποινή, εγώ έκανα το καθήκον μου. Παρά τον στρατιωτικό νόμο.

 

Και μετά την δημοσίευση εκείνη την Δευτέρα στο «Έθνος», έγινε φαντάζομαι χαμός.

 

Χαμός έγινε, βέβαια. Ανέβηκε η κυκλοφορία του «Έθνους» σε 150.000.

 

Από αντιδράσεις πολιτικών, Τούρκων. Τι έγινε;

 

Τίποτα… Οι Τούρκοι ήσαν μαραμένοι. Ο ξένος τύπος, διότι αυτό είναι ένα πράγμα που δεν το φαντάζεται κανένας. Τέτοια καταστροφή, τέτοιο έγκλημα, όπως είπα προηγουμένως, δεν το αναφέρει η ιστορία. Έγινε η καταστροφή της Σμύρνης, εκεί βάλανε φωτιά, σκότωσαν τον κόσμο. Εδώ έκαναν κάτι άλλο. Κατέστρεψαν την περιουσία και σκότωσαν τον ψυχικό κόσμο μέσα.

 

Μετά πότε σας συνέλαβαν και άρχισαν τα βασανιστήρια;

 

Με συνέλαβαν το 57.

 

Με ποια αφορμή;

 

Με συνέλαβαν, δεν υπάρχει αφορμή. Στην Τουρκία δεν υπάρχει αφορμή. Σε συλλαμβάνει, χωρίς να μιλήσεις, χωρίς να πεις τίποτα. Με πήρανε μέσα, με κράτησαν και 56 ώρες με είχαν στο κρατητήριο, με κακοποίησαν με έκαναν φάλαγγα και γυρεύανε βέβαια πληροφορίες διάφορες, τώρα δεν θυμούμαι. Διάφορες πληροφορίες γυρεύανε. Για τις φωτογραφίες, για τα φιλμ ζητούσαν, ενώ εγώ τα φιλμ τα είχα πια στείλει στην Ελλάδα.

 

Για τα φιλμ του 55 σας ρωτούσαν, δύο χρόνια μετά;

 

Ναι.

 

Το διάστημα αυτό, από τον Σεπτέμβριο του 55, μέχρι το 57 που σας συλλαμβάνουν, εσείς τι κάνετε, εξακολουθείτε να δουλεύετε;

 

Βέβαια, δεν υπήρχε πρόβλημα. Δεν είχα πρόβλημα. Και μετά την σύλληψη μου δούλευα. Μου πήρανε μόνο τη δημοσιογραφική ταυτότητα.

 

Και πότε σας ανακηρύσσουν ως τον υπ’αριθμόν  ένα εχθρό της Τουρκίας;

 

Την ημέρα που με διώξανε. Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της «Huriet».

 

Τι έγραφε;

 

Έγραφε ότι σήμερα διώξαμε τον υπ’αριθμόν ένα εχθρό της Τουρκίας, ο οποίος συνεργάζεται τώρα εναντίον της Τουρκίας και διαβρωτής της Τουρκίας. Το έχω, δεν ξέρω που είναι τώρα, τα έχω τα κομμάτια αυτά της εφημερίδας.

 

Πότε σας έδιωξαν τελικά;

 

28 Ιανουαρίου του 1958.

 

Μέχρι τότε δουλεύατε κανονικά;

 

Δούλευα κανονικά, ναι.

 

Και έγινε που σας απελάσανε άρον-άρον;

 

Έτσι έγινε. Με απέλασαν άρον-άρον. Με πήραν από το γραφείο μου, μου λένε «Θα φύγεις τώρα». Δεν υπάρχει λόγος. Ούτε δίκη, ούτε τίποτα. Στην Τουρκία αυτός είναι ο νόμος. Σε συλλαμβάνει, χωρίς να λέει τίποτα.

 

Εσείς ήσασταν παντρεμένος πια;

 

Ε, βέβαια ήμουνα. Είχα και κορίτσι 16 ετών, το οποίο πήγαινε εις το Ζάππειον, ήταν 4^η γυμνασίου. Αλλά κατόπιν όταν ήρθα εδώ, έβαλα την κόρη μου στο Αρσάκειο.

 

Εδώ, πως σας αντιμετώπισε το ελληνικό κράτος;

 

Μηδέν. Μηδέν.

 

Δηλαδή;

 

Στο Αρσάκειο την έβαλε ο Πατριάρχης την κόρη μου. Το κράτος αδιαφόρησε. Το κράτος τότες όταν ήρθα, πήγα να ζητήσω βοήθεια… Δεν θέλω άλλα να πω εναντίον του ελληνικού κράτους. Δεν με αντιμετώπισε. Μόνο αυτό. Έχω πειστήρια, αλλά δεν θέλω να μιλήσω εναντίον του ελληνικού κράτους. Είναι όλοι Έλληνες, τα σφάλματα είναι ελληνικά και εμείς μπορούμε να κάνουμε σφάλματα, αλλά είναι πατρίδα μας. Πρέπει να αγαπιόμαστε μεταξύ μας, να αγαπούμε την πατρίδα μας. Εμένα όπως βλέπεις, παρ’όλα αυτά έτρεχα στα στρατόπεδα να ενημερώσω με εκθέσεις και ομιλίες τα ελληνικά νιάτα. Όπως βλέπεις ο στρατός με τίμησε. Είδες τους επαίνους, έτσι; Και η Ακαδημία με τίμησε, οι σύνδεσμοι με τίμησαν, δόξα τω Θεό, έκανα το καθήκον μου εγώ.

 

Έχετε ξαναπάει στην Πόλη;

 

Όχι.

 

Γιατί όχι;

 

Γιατί δεν πήγα.

 

Δεν θέλατε να πάτε ή δεν μπορέσατε να πάτε;

 

Δεν θέλησα. Δεν έτυχε αιτία να πάω. Δεν έχω αιτία. Ήδη είμαι στους σταθμούς εισόδου, είναι γραμμένο το όνομά μου, ότι απαγορεύεται η είσοδός μου.

 

Θα θέλατε να ξαναπάτε στο σπίτι σας;

 

Τώρα δεν μπορώ πια να βγω, να δω, να περπατήσω. Δεν μπορώ…

 

Θέλετε η Τουρκία να είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Ποια είναι η άποψή σας;

 

Η Τουρκία να γίνει μέλος της Ευρώπης, αλλά δεν είναι σε θέση να γίνει. Διότι η Τουρκία, η πλειονότις της είναι ακόμα βάρβαρος.

 

Όταν λέτε βάρβαρος, τι εννοείτε;

 

Ε, σας ανέφερα όλα τα γεγονότα.

 

Δεν πιστεύετε ότι έχει αλλάξει η Τουρκία από τότε;

 

Μες στο υποσυνείδητό της δεν έχει αλλάξει. Εναντίων των Ρωμιών. Ακόμα μέχρι σήμερα, βλέπετε, μας κάνουν παραβιάσεις, τι έχει αλλάξει; Καλλιεργούν το μίσος μες στη Θράκη με τους Μουσουλμάνους, στην Κύπρο δημιουργούν σκάνδαλα έχουν στρατό 45000. Στο Αιγαίο κάθε μέρα παραβιάσεις κάνουν. Πού είναι η Τουρκία να διορθωθεί; Σε τι;

 

Πιστεύετε ότι αν μπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα διορθωθεί μετά;

 

Η ανάγκη θα την κάνει.

 

Είδαμε στην Ένωση Κωνσταντινοπολιτών, κάποιες φωτογραφίες σας από το 64. Μετά τους διωγμούς είχατε πάει στα αεροδρόμια και στα λιμάνια και είχατε τραβήξει κάποιες φωτογραφίες.

 

Τους απελαθέντες.

 

Τι σας λέγανε οι απελαθέντες που συναντούσατε;

 

Τι να μου πούνε, αυτά που ήξερα.

 

Δηλαδή;

 

Ε, ότι τους πήραν κι αυτούς, χωρίς πολλά λόγια, ότι τους έβαλαν στο καράβι και τους διώξανε. Τους είπαν σε δυο μέρες φεύγετε.

 

Δεν σας έχει λείψει καθόλου η Κωνσταντινούπολη;

 

Μου έλειψε. Η Κωνσταντινούπολις είναι η πόλις των Ελλήνων. Από το 660 π.Χ. από την εποχή του Βύζαντος, είναι ελληνικός ο χώρος αυτός. Επί 2 χιλιετηρίδες, η πρωτεύουσα της ανθρωπότητας. Πρώτα με το Βυζάντιο και δεύτερο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Άλλο η Οθωμανική Αυτοκρατορία, άλλο η Τουρκική Δημοκρατία.

 

Ποια είναι καλύτερη;

 

Ίδια γεύσις. Η Αυτοκρατορία τα τελευταία χρόνια επειδή είχε χάσει κάθε δύναμη και κάθε αξία αναγκάστηκε να ανεχτεί τις μειονότητες και τα τελευταία 100 χρόνια υπήρξε μία ελευθερία στις μειονότητες και ανεπτύχθησαν. Όσον η ελληνική ανεπτύχθη, όσον η εβραϊκή, τόσο και η αρμενική. Απ’το 94 και το 14 είχαν τις σφαγές των Αρμενίων. Από το 90 στο 900 και στο 23 εξόριζαν και έσφαζαν τους Έλληνες. 3.500.000 Έλληνες έχουν σφαγιαστεί. 1.500.000 Αρμένηδες. Ξέχωρα, η Τουρκία είναι ένα κράτος δημιούργημα σφαγής, εξισλαμισμού και γενοκτονίας. Και μέχρι σήμερον υπάρχουν 52 φυλές μέσα στην Μικρά Ασία.

 

Μάλιστα, σας ευχαριστώ πάρα πολύ.

 

Εγώ ευχαριστώ.

 

 

 

 

 

 

 

 

       

 

 

<<< back