ΣΥΓΝΩΜΗ ΚΩΣΤΑ
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Πάνω στα συντρίμμια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ο Κεμάλ Ατατούρκ ίδρυσε το 1923 την σύγχρονη Τουρκία. Παρ’ότι η χώρα του ήταν καθυστερημένη και η μεγάλη πλειοψηφία των κατοίκων της Μουσουλμάνοι, ο Ατατούρκ θέλησε να δημιουργήσει λαϊκό κράτος, στραμμένο προς την Δύση.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ (Πρόεδρος Ένωσης Κωνσταντινοπολιτών): Το 22 και το 23 τις μεταρρυθμίσεις που έκαναν, σ’εμάς στηριχθήκανε. Στους ομογενείς, στους Έλληνες υπηκόους, στους Αρμενίους, στις μειονότητες.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Τον ελληνοτουρκικό πόλεμο και την καταστροφή της Μικράς Ασίας το 1922, ακολούθησαν μαζικές ανταλλαγές πληθυσμών. Εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες που ζούσαν στην Τουρκία και Τούρκοι που ζούσαν στην Ελλάδα υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Από τις ανταλλαγές εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης. Στην παλιά πολυεθνική πρωτεύουσα της οθωμανικής αυτοκρατορίας είχαν επίσης παραμείνει Εβραίοι και Αρμένιοι. Σε αυτές τις μειονότητες ο Ατατούρκ είχε βρει έναν αναπάντεχο σύμμαχο για τις μεταρρυθμίσεις του.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Διότι οι μειονότητες ήταν προχωρημένης αντιλήψεως άνθρωποι, ήταν εκσυγχρονιστές εν συγκρίσει με τους Μουσουλμάνους που ήταν με τους φερετζέδες και με τα τέτοια και εμείς ήμασταν που είπαμε «καλά κάνεις» στον Κεμάλ Ατατούρκ, «θα σε υποστηρίξουμε». Και πράγματι γίναμε οι πρωτοπόροι εμείς, ούτως ώστε να πετύχουν στις μεταρρυθμίσεις που ήθελαν να κάνουν.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Για τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, οι δυο επόμενες δεκαετίες, ήταν μια περίοδος ευημερίας. Ήταν πάνω από 100 χιλιάδες άτομα - οι περισσότεροι ζούσαν στο κέντρο της πόλης.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ (Φωτογράφος): Στην εποχή μας, την εποχή του 20, 30, οι Τούρκοι ήτανε λίγοι και σέβονταν. Και όσοι ερχόντουσαν Τούρκοι ήσαν περιποιημένοι, καλοντυμένοι, ευγενείς. Οι Έλληνες εργάζονταν, ευημερούσαν, υπήρχε μια σχετική ελευθερία
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Με το πέρασμα του χρόνου, το νέο τουρκικό κράτος σταθεροποιήθηκε. Είχε έρθει η ώρα να προωθήσει τον επόμενο σκοπό του. Την δημιουργία ενός καθαρού τουρκικού κράτους, χωρίς μειονότητες.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Όταν όμως επετεύχθη ο σκοπός και δεν χρειαζόμασταν, τότε έπρεπε και εμείς να ακολουθήσουμε τον δρόμο που ακολούθησαν οι και οι προγενέστεροι από εμάς, οι της Μικράς Ασίας. Και σήμερα δυστυχώς φτάσαμε στο να έχουμε πολύ μεγάλη επιείκεια, περί τις 2000 άτομα.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Η συρρίκνωση της ελληνικής μειονότητας δεν έγινε με ειρηνικό τρόπο. Χρειάστηκαν βίαιες διώξεις, απελάσεις και πογκρόμ - όπως τα Σεπτεμβριανά του 1955. Όμως τα τελευταία χρόνια μια σειρά Τούρκοι προοδευτικοί διανοούμενοι άρχισαν να ασκούν κριτική στην πολιτική που ακολούθησε το επίσημο κράτος εναντίον των Ελλήνων. Ο πιο γνωστός απ’αυτούς είναι ο αριστερός συγγραφέας και δημοσιογράφος Ριτβάν Ακάρ. Έγραψε ένα βιβλίο στο οποίο καταδικάζει τις διώξεις. Συνάντησε πολλές αντιδράσεις.
ΑΚΑΡ (Συγγραφέας): Σε αυτές τις κριτικές κυρίως με κατηγορούσαν για προδοσία, με διαστρέβλωση και δυσφήμηση της ιστορίας μας. Όμως αυτή είναι η ιστορία μας. Μια ιστορία που δεν μας την λένε, δεν την συζητάνε πολύ και είναι στην ουσία λίγο ντροπή για μας.
ΚΟΥΛΓΟΛΟΥ: Οι δεκαετίες του 20 και του 30 ήταν - για τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης - οι χρυσές δεκαετίες. Οι εκκλησίες, τα σχολεία και τα πνευματικά τους ιδρύματα ανθούσαν. Έλεγχαν τις επιχειρήσεις και το εμπόριο.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Ο πατέρας μου ήταν φωτογράφος. Ο αδερφός του ήταν φωτογράφος. Ο θείος μου, είχε ανοίξει το μεγαλύτερο κατάστημα φωτογραφικών ειδών στη πλατεία του Νεδ Κωνσταντινουπόλεως.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Η οικογένειά μου έμενε στο Πέρα. Είχαμε καταστήματα, μεγάλα καταστήματα, τα σημερινά λεγόμενα super market. Ένα ήταν κάτω στο Γαλατά και το άλλο ήταν στο Πέρα.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Όλη την οικονομία, την περισσότερη την κρατούσαν Έλληνες.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Έλληνες, Εβραίοι, Αρμένιοι, αυτοί κρατούσαν την οικονομία. Και τα μεγάλα καταστήματα και το εμπόριο το εισαγωγικό και το εμπόριο το εξαγωγικό ήταν στα χέρια των μειονοτήτων.
ΑΚΑΡ: Η τουρκοποίηση του εμπορίου ήταν εξαιρετικό σημαντική. Διότι οι μειονότητες έλεγχαν σε μεγάλο βαθμό το εμπόριο της χώρας. Γι’αυτό είχε ως στόχο να μοιράσει τα μεγαλύτερα κομμάτια της τούρτας στη νέα αναπτυσσόμενη τουρκική αστική τάξη.
ΚΟΥΟΓΛΟΥ: Στον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα τάχθηκε με τον αντί-χιτλερικό άξονα, ενώ η Τουρκία συμμάχησε με την Βουλγαρία και την Γερμανία. Μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τα γερμανικά στρατεύματα, το ελληνικό κράτος δεν μπορούσε να υπερασπίσει την ελληνική μειονότητα της Κωνσταντινούπολης. Έτσι η τουρκική κυβέρνηση προχώρησε στην τουρκοποίηση του εμπορίου. Πρώτα στρατολόγησε τους άνδρες από τις μειονότητες για να καταλάβουν οι Τούρκοι τις θέσεις τους στην οικονομία.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Τους πήρανε δήθεν για στρατεύσιμους, αλλά τους είχαν για να φτιάχνουν δρόμους. Δεν πέρασε ένα εξάμηνο, μετά το 42, βγήκε ο περίφημος κεφαλικός φόρος.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Με τον κεφαλικό φόρο επέβαλλε μια αβάστακτη φορολογία στους επιχειρηματίες των μειονοτήτων.
ΑΚΑΡ: Οι μειονότητες δεν μπορούσαν να πληρώσουν τους φόρους ακίνητης περιουσίας. Διότι οι επιτροπές εκτίμησης καθόριζαν ποσά πάνω από την πραγματική περιουσία των ανθρώπων. Αν δεν τα πλήρωναν, θα γινόταν κατάσχεση και πώληση της περιουσίας τους. Και όσοι δεν μπορούσαν να τα πληρώσουν θα στέλνονταν στα στρατόπεδα αναγκαστικής εργασίας στην κωμόπολη Άσκαλε. 1400 άτομα από αυτούς τους ανθρώπους στάλθηκαν στα στρατόπεδα αναγκαστικής εργασίας στην Άσκαλε.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Πριν από λίγα χρόνια, γυρίστηκε μια κινηματογραφική ταινία με θέμα τον κεφαλικό φόρο. Περιέγραφε τις κατασχέσεις και την εξορία.
ΣΚΗΝΗ ΑΠΟ ΤΑΙΝΙΑ:
- Φατίχ! Γιατί γελάς;
- Όπως είπε ο υπαξιωματικός θα αφαιρεθούν 25 κούροι από το φόρο μας για κάθε μέρα εργασίας. Υπολόγισα ότι μετά από 91 χρόνια θα είμαι ελεύθερος.
ΤΟΜΠΡΙΣ (Σκηνοθέτης): Ο κύριος λόγος που με έκανε να γυρίσω αυτή την ταινία είναι να ζητήσω συγγνώμη.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Σκηνοθέτης του φιλμ είναι η Τομπρίς Γκιριτλίογλου, μια τουρκάλα υπερασπίστρια των μειονοτήτων. Η πρώτη της ταινία είχε θέμα την κοινή μοίρα ενός έλληνα και ενός τούρκου, που μεταναστεύουν λόγω της δικτατορίας στην Ελλάδα και την Τουρκία. Με την ταινία για τον κεφαλικό φόρο έθιγε ένα θέμα που η επίσημη ιστορία είχε διαγράψει.
ΤΟΜΠΡΙΣ: Αυτή η ταινία προβλήθηκε πρώτη φορά σε ένα κινηματογραφικό φεστιβάλ στην Τουρκία. Μετά την προβολή της ταινίας ακολούθησε συζήτηση. Και ένας ηλικιωμένος άντρας με ρώτησε το εξής: «Πράγματι έγιναν αυτά; Πράγματι εμείς κάναμε αυτά; Εγώ ντράπηκα», είπε.
ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ (Δημοσιογράφος): Το θυμάμαι πολύ έντονα, ανεξίτηλα σημάδια, παρόλο που ήμουνα τριάμισι, τεσσάρων ετών. Εκεί γύρω στα 43. Μέναμε στο Πέρα, το ένα δωμάτιο ήταν το ιατρείο. Ήρθαν για κατάσχεση. Υπάλληλος της εφορίας, με έναν ρακένδυτο για να κουβαλάει τα βαριά πράγματα.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Μας πήραν όλα τα υπάρχοντά μας, πουλήθηκαν σε δημοπρασίες τα πήραν τα περισσότερα Τούρκοι,
ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ: Έβαλαν ό,τι θα μπορούσε να κατασχεθεί σε δωμάτιο και είπαν στον ρακένδυτο να σφραγίσει την πόρτα. Μέσα στο δωμάτιο του πατέρα μου, έβγαινε σε βεραντούλα, που είχε εκεί ένα αλογάκι δικό μου. Βλέποντας εγώ διαισθάνθηκα ότι δεν θα μπορούσα να το ξαναπάρω και του λέω «το παιχνιδάκι μου». Μου ανοίγει με καλοσύνη αυτός, μου το δίνει, το αγκαλιάζω και βγαίνω έξω. Πάει να κλείσει ξανά, οπότε από πίσω ακούω τον απέναντί μου να κοιτάει τρομοκρατημένος. Ο άνθρωπος κλαρίνο. Ένα χέρι μου άρπαξε το αλογάκι, το πέταξε μέσα και λέει «Γιουλέ», σφράγισε. Και βλέπω τον ρακένδυτο να δακρύζει.
ΑΚΑΡ: 21 άτομα από αυτά πέθαναν, διότι δεν κατάφεραν να προσαρμοστούν στις συνθήκες εργασίας και λόγω γερατειών. Αυτά συνεχίστηκαν μέχρι τo 1944 και ο φόρος ακίνητης περιουσίας καταργήθηκε το 1944.
- Καταργείται ο νόμος κεφαλικού φόρου με αριθμό 4530 για αυτούς που ήταν υποχρεωμένοι να διαμένουν στην περιοχή μας ως εξόριστοι. Δεν υπάρχει λόγος πια να δουλέψετε. Μπορείτε να μαζέψετε τα πράγματά σας.
- Αυτή είναι μια καλή είδηση. Επιστρέφουμε στον κόσμο.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Μετά την κατάργηση του κεφαλικού φόρου τα πράγματα ηρέμησαν ξανά. Για τους Έλληνες, τους εβραίους ή τους αρμένιους και τις άλλες μειονότητες, ήταν ένας εφιάλτης που είχε τελειώσει.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Μετά το 45 έχουμε πολύ καλές σχέσεις, μεγάλη φιλία και περνάμε πολύ καλές μέρες, φτάσαμε μέχρι το σημείο να λέμε ότι θα καταργηθούν και τα σύνορα.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Καλά πηγαίναμε, πολύ ωραία. Και με τους Εβραίους και με τους Αρμεναίους, οι μειονότητες ζούσαν σε ομόνοια. Όλος ο κόσμος ζούσε εν ομονοία.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Και μάλιστα όταν έλεγες ότι είσαι Ρωμιός είχες και κάποιον αέρα. Περνούσες πολύ καλά. Μέχρι το 1954.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης αγνοούσαν ότι με την λήξη του πολέμου είχε ξεκινήσει ένα σχέδιο εναντίον τους. Το αποκαλύπτει ο Ριντβάν Ακάρ στο βιβλίο του οι τελευταίοι εξόριστοι της Κωνσταντινούπολης. Το γραφείο μειονοτήτων του κυβερνώντος Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος είχε ετοιμάσει μια απόρρητη αναφορά.
ΑΚΑΡ: Σύμφωνα με την αναφορά αυτή, που ετοιμάστηκε το 1944, μέχρι την 500η επέτειο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης, δηλαδή μέχρι το 1953, θα έπρεπε να είχε ολοκληρωθεί η εκκαθάριση της πόλης από τους Έλληνες. Ανέφερε επίσης ότι οι μη μουσουλμάνοι δεν υιοθετούσαν την τουρκική ταυτότητα και διατηρούσαν σε μεγάλο βαθμό τη θρησκεία, τις παραδόσεις, τα έθιμα και τις αξίες τους. «Ο στόχος μας στην 500η επέτειο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης πρέπει να είναι η εκκαθάριση της πόλης από τους Έλληνες.»
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Αφορμή για την εκκαθάριση, έμελλε να αποτελέσει το κυπριακό. Στις αρχές της δεκαετίας του 50 η Κύπρος, που ήταν τότε μέρος της βρετανικής αυτοκρατορίας, ξεκίνησε τον αγώνα για την ανεξαρτησία της. Στην αρχή, η Τουρκία δεν έδειξε κανένα ενδιαφέρον.
ΑΚΑΡ: Η Τουρκία δεν είχε κάποια σαφή πολιτική για την Κύπρο. Ο τότε Υπουργός Εξωτερικών της χώρας, όταν απάνταγε στις ερωτήσεις σχετικά με το Κυπριακό, έλεγε ότι η Τουρκία δεν είχε τέτοιο ζήτημα.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Υπουργός εξωτερικών ήταν ο Φουάτ Γιοκουλού. Αυτός ως υπουργός των εξωτερικών δήλωσε: «Μεταξύ Κύπρου και Ελλάδας είναι προτιμότερο να κρατήσουμε την φιλία της Ελλάδος, παρά να δημιουργήσουμε πρόβλημα με την Κύπρο». Αυτό το πράγμα οι Άγγλοι δεν το εδέχθησαν.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Για να αποτρέψει την ανεξαρτησία της Κύπρου, η Μεγάλη Βρετανία ακολούθησε την πολιτική διαίρει και βασίλευε. Προσπάθησε να διχάσει τους Ελληνοκύπριους και τους Τουρκοκύπριους, ώστε να μπει και η Τουρκία στο παιχνίδι. Το πρώτο βήμα ήταν η ευαισθητοποίηση της Τουρκικής κοινής γνώμης.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Έτσι απ’το 54 άρχισε να καλλιεργείτε μια κατάσταση τρομερή. Πως την άρχισε; Οι Άγγλοι. Την εφημερίδα «Huriet» του Σερντάτ Σεμαβί που ήταν μία από τις μεγάλες εφημερίδες, αλλά όχι τόσο μεγάλης κυκλοφορίας, την χρηματοδότησε, την ενίσχυσε, της πήρε τα μηχανήματα και η «Huriet» άρχισε να γράφει άρθρα εναντίων της Ελλάδας. Αμέσως η κυκλοφορία επήρε διαστάσεις και σιγά σιγά ανήρχετο. Από 25 χιλιάδες, έφτασε τις 30, τις 40, 50, 100, 120.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Τον Αύγουστο του 55 η Μεγάλη Βρετανία κάλεσε στο Λονδίνο τριμερή διάσκεψη για το Κυπριακό. Η Ελλάδα επεδίωκε την ένωση με την Κύπρο. Ο Τούρκος υπουργός εξωτερικών ζητούσε απλώς να παραμείνει η Κύπρος κάτω από την βρετανική κυριαρχία
ΑΚΑΡ: Οι Άγγλοι του απάνταγαν το εξής: «Όχι, εμείς θέλουμε μια διαφορετική λύση». Τότε ο Υπουργός Εξωτερικών ένιωσε ότι είχε βρεθεί σε αδιέξοδο και έστειλε το εξής κρίσιμο μήνυμα: «Πρέπει να κάνετε κάτι εκεί, για να διευκολύνετε τις κινήσεις μου εδώ». Το κρίσιμο μήνυμα ήταν αυτό. Δηλαδή θα έπρεπε να γίνει κάτι στην Κωνσταντινούπολη.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Με το αδιέξοδο στις συνομιλίες του Λονδίνου, η τουρκική κυβέρνηση έβαλε σε εφαρμογή, μια μυστική επιχείρηση που κατέληξε στα Σεπτεμβριανά. Το είχε προαναγγείλει ο τούρκος πρωθυπουργός
ΑΚΑΡ: Στις 29 Αύγουστου, δηλαδή περίπου μια εβδομάδα πριν ή 8 με 9 μέρες πριν από τα γεγονότα, ο τότε πρωθυπουργός Αντνάν Μεντερές κάνει μια ανακοίνωση στο «Εστιατόριο Λιμάν» και λέει το εξής: «Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουμε, η ΕΟΚΑ στην Κύπρο ετοιμάζεται να κάνει σφαγές ενάντια στους Τούρκους της Κύπρου. Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, θα καταστρέψει την ειρήνη. Εμείς αγαπάμε πάρα πολύ τους Έλληνες που ζούνε στην χώρα μας και ζούμε ειρηνικά. Δεν θέλουμε να πάθουν κάτι άσχημο».
ΓΚΟΥΖ (Δημοσιογράφος):Ο πρωθυπουργός, σαν μάντης, εκείνο το βράδυ μίλαγε στους δημοσιογράφους για τις διαδηλώσεις που θα γίνονταν σύντομα.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Τα γεγονότα των ημερών έχει ερευνήσει ένας από τους καλύτερους ρεπόρτερ της Τουρκίας, ο Μεχμέτ Γκουζ. Δυο πράκτορες των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών είχαν διαταχθεί να τοποθετήσουν μια βόμβα στο σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στην Θεσσαλονίκη, που βρίσκεται δίπλα στο τουρκικό προξενείο.
ΓΚΟΥΖ: Πριν από την έκρηξη βόμβας, βγάζουν μια φωτογραφία του σπιτιού του Ατατούρκ που μεταφέρθηκε στην Τουρκία μέσω διπλωματικής οδού, η οποία λέγεται ότι πιθανόν ήταν η γυναίκα του τούρκου πρέσβη στην Αθήνα.
ΑΚΑΡ: Επίσης, μια μέρα πριν από τα γεγονότα διάφοροι άνεργοι λούμπεν είχαν μεταφερθεί με φορτηγά από τις διάφορες πόλεις στην Πόλη, με πρωτοβουλία του Δημοκρατικού Κόμματος
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Στις 6 Σεπτεμβρίου, ώρα 1 παίρνω ένα τηλεφώνημα από το Πατριαρχείο. Με τηλεφωνεί ο Γιάννης, ο κλητήρας και οδηγός του Πατριάρχου. Και λέει ότι ο Πατριάρχης άκουσε στο ραδιόφωνο ότι στο BBC έπεσε βόμβα στο τουρκικό προξενείο από τους Έλληνες. Λέω: «Δεν ξέρω τίποτα». Με θεωρούσαν ως ανταποκριτή της Μακεδονίας.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Ο Δημήτρης Καλούμενος τηλεφώνησε στην εφημερίδα «Μακεδονία» της Θεσσαλονίκης για να μάθει τι είχε συμβεί. Οι δημοσιογράφοι, αλλά και η αστυνομία δεν ήξεραν τίποτε.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Έτσι παίρνω τον Πατριάρχη και του λέω «δεν έγινε τίποτα». Αλλά αυτό αποδεικνύει ότι η Αγγλία το είχε προσχεδιασμένο το σχέδιό της. Και είχε δώσει πληροφορίες στο BBC ότι θα γίνει η ώρα 1 η έκρηξη. Και η έκρηξη έγινε η ώρα 6.
ΑΚΑΡ: Μια από τις σημαντικότερες εφημερίδες της εποχής, η «Ιστανμπούλ Εξπρές», είχε ήδη ετοιμάσει ένα έκτακτο τεύχος.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Στην πρώτη σελίδα ήταν – μονταρισμένη ώστε να φαίνεται η καταστροφή - φωτογραφία από το σπίτι του Ατατούρκ στην Θεσσαλονίκη που είχαν τραβήξει από πριν.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Και η ώρα 5 στην Τουρκία η «Istanbul Express» κυκλοφόρησε στην Πόλη με τον τίτλο «Οι βάρβαροι εχθροί μας Έλληνες, έβαλαν βόμβα στο σπίτι του πατέρα μας».
ΓΚΟΥΖ: Το τιράζ της εφημερίδας ήταν περίπου 40.000 έντυπα. Και βγάζει 5 φορές μεγαλύτερο αριθμό εντύπων από το τιράζ που κάνει. Έτσι η εφημερίδα πουλάει 200.000 έντυπα και η είδηση για την τοποθέτηση βόμβας φθάνει στην Τουρκία το μεσημέρι και εξαπλώνεται σε όλη την Κωνσταντινούπολη μέχρι το βράδυ.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Βρισκόμουνα σε μία περιοχή που λέγεται Τοπαμάς. Εκεί είδα στρατιωτικά αυτοκίνητα από τα οποία έβγαιναν άνθρωποι με πολιτική ενδυμασία, στους οποίους έδιναν σιδερένιους λοστούς, αλυσίδες μεγάλες, έργα διαρρήξεως και άλλα πράγματα και τους έλεγαν θα κατευθυνθείτε στην πλατεία Ταξίμ, από εκεί θα πάρετε οδηγίες τι πρέπει να κάνετε.
ΓΚΟΥΖ: Οπαδοί του κόμματος από τις κομματικές οργανώσεις των πόλεων Κοτζάελι και Εσκισεχίρ στην Κωνσταντινούπολη, οι οποίοι είχαν εξοπλιστεί με ειδικά ρόπαλα.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Πήγα, πήρα τη μηχανή μου και κατευθύνθηκα και εγώ στην πλατεία Ταξίμ. Εκεί τι να δω; Πλήθος συγκεντρωμένο και απ’όλα τα μέρη της Πόλης να συγκεντρώνονται και να υπάρχουν οι πύρινοι λόγοι εναντίον της Ελλάδος και με τον βασικό στόχο να λένε «να καταστρέψετε τη ρωμιοσύνη».
ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ: Τα καλοκαίρια εργαζόμουν, κάτω στο Τσανσί σε κάποιον που πωλούσε μουσαμάδες, κουρτίνες κλπ. διάχυτη η ανησυχία από το πρωί. Ξεκινώ από την κυρίως πόλη για το σπίτι. Όσο προχωρούσα, τόσο οι συγκεντρώσεις πιο άγριες.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Έτσι, κατά τις 6.30-6.45, αρχίζει η καταστροφή. Καταστρέφουνε πρώτα, το καφενείο «Επτάλοφος. Δεν άφησαν τίποτα όρθιο. Τα πάντα έσπασαν. Εκεί υπήρχε και ένα παντοπωλείο του οποίου ήταν ιδιοκτήτης ένας ρωμιός μεσήλικας με την γυναίκα του. Τους κακοποίησαν, τους έβγαλαν έξω και ερήμωσαν το κατάστημα, πέταξαν τα υπάρχοντα μέσα εις τον δρόμο και όλα έμειναν καταστραμμένα.
ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ: Μόλις φτάνω εδώ στη γωνία, μπαίνω μέσα και ο θυρωρός της πολυκατοικίας μου λέει «μπες μέσα γρήγορα». Κλειδώνει μετά, αμπαρώνει και ο ίδιος μένει έξω. Κρατάει τουρκική σημαία και λέει στους απ’έξω ότι στην πολυκατοικία δεν μένουν μη μουσουλμάνοι. Μέναμε κυρίως ρωμιοί και αρμένιοι. Αφού πέρασε και ο τελευταίος ανοίγει την πόρτα ο Αχμέντ, βάζει μέσα τη σημαία, παίρνει γκασμά και ακολουθεί τους άλλους και σπάζει και αυτός και κλέβει τα υπόλοιπα ρωμαίικα σπίτια.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Εκείνο το βράδυ, δεν έμεινε κατάστημα για κατάστημα που να μην έχει λεηλατηθεί. Αυτά είχαν υποσημειωθεί κατ’αρχήν με ένα «Χ», ένα σταυρό, μερικά που ήταν άγνωστα.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Κατέστρεψαν εργοστάσια, μηχανουργία, εφημερίδες, σχολεία, ξενοδοχεία κάθε είδους εμπορικό κατάστημα υπέστη καταστροφή. Όλες οι εκκλησίες κατεστράφησαν. 40 εκκλησίες εκάησαν. Μεγάλης αξίας κειμήλια, ιερές εικόνες τεραστίας αξίας επιτάφιοι Βυζαντινοί, κεντημένοι με χρυσό και άργυρο, έχουν εξαφανιστεί ή έχουν καεί. Κανείς δεν ξέρει τι έχουνε γίνει
ΑΚΑΡ: Σύμφωνα με τις έρευνες που έγιναν, καταστράφηκαν περίπου 6000 καταστήματα, σπίτια, νοσοκομεία, εκκλησίες και πολιτιστικές περιουσίες των Ελλήνων και μη μουσουλμάνων. Και οι μη μουσουλμάνοι, δηλαδή οι Εβραίοι και οι Αρμένιοι έπαθαν μεγάλες ζημιές, διότι οι λαφυραγωγοί δεν ξεχώριζαν τους μη μουσουλμάνους. Σκοτώθηκαν 3 άτομα και τραυματίστηκαν 30 με 40 άτομα κατά τη διάρκεια των γεγονότων. Οι ελληνικές πηγές ανακοίνωσαν 15 άτομα ως αριθμό των νεκρών
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Κατέστρεψαν το οστεοφυλάκιο και το έκαψαν. Τα δε οστά τα οποία βρισκόντουσαν έξω και οι νεκροκεφαλές τις κλωτσοβολούσανε. Επίσης το πιο μακάβριο, έχουν ξεθάψει νεκρούς και τους έχουν μαχαιρώσει.
ΤΟΜΠΡΙΣ: Όταν είδα για πρώτη φορά αυτές τις φωτογραφίες, έκλαψα. Και τώρα νιώθω σαν να έζησα εκείνη τη νύχτα με τους ανθρώπους
ΑΚΑΡ: Πάρα πολλές γυναίκες έπεσαν θύματα βιασμού. Υπάρχουν μαρτυρίες για απόπειρες των επιτιθεμένων να κάνουν περιτομή στους παπάδες. Νομίζω ότι ήταν η δεύτερη πιο ντροπιαστική μέρα της ιστορίας της Τουρκικής Δημοκρατίας.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Μετά από 6 ώρες πλιάτσικου και βιαιοπραγιών, η κυβέρνηση κήρυξε τον στρατιωτικό νόμο και οι επιθέσεις σταμάτησαν. Την επόμενη μέρα, οι Έλληνες αντίκρισαν εικόνες μιας πρωτοφανούς καταστροφής.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Δεν πατούσες κάτω, στη γη δεν πατούσες, στο δάπεδο, υπήρχαν αφημένα πράγματα περίπου 60-70 πόντους.
ΑΚΑΡ: Συλλήφθηκαν 3000 άτομα στα γεγονότα. Βρέθηκαν πάνω τους κοσμήματα και άλλα πράγματα από τη λεηλασία. Το κράτος ήταν σαστισμένο. Γιατί δεν είχαν προβλέψει τόσο μεγάλη προβοκάτσια. Είχαν σχεδιάσει την προβοκάτσια, αλλά δεν είχαν προβλέψει μέχρι που θα έφθαναν αυτά τα γεγονότα.
ΚΑΛΟΥΜΕΝΟΣ: Οι Τούρκοι ήσαν μαραμένοι. Ο ξένος τύπος, διότι αυτό είναι ένα πράγμα που δεν το φαντάζεται κανένας.
ΑΚΑΡ: Θα έπρεπε να βρεθούν κάποιοι υπεύθυνοι και τους βρήκανε. Ενοχοποιήθηκαν οι κομουνιστές για τη διοργάνωση των γεγονότων. Είναι εντυπωσιακό και περίεργο ότι και ο Τύπος των μειονοτήτων συμφώνησε με το τουρκικό κράτος σε αυτό. Δηλαδή εκμεταλλευτήκανε τον αντικομουνισμό και οι Έλληνες πείστηκαν εύκολα. Είπαν «Ναι. Οι κομμουνιστές το κάνανε». 47 κομμουνιστές συλλήφθηκαν και φυλακίστηκαν για 8 μήνες.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Στην Ελλάδα, η αστυνομία δεν άργησε να βρει τους δράστες της βομβιστικής επιχείρησης. Επικεφαλής ήταν ο Οκταί Ενγκίν, πράκτορας των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών. Είχε δώσει την βόμβα στον υπάλληλο του τουρκικού προξενείου στην Θεσσαλονίκη Χασάν Ουκτάρ, που την τοποθέτησε στο σπίτι του Ατατούρκ.
ΓΚΟΥΖ: Κατά τη διάρκεια της πρώτης ανάκρισης ο ένας κατηγορεί τον άλλον. Και ο Χασάν λέει το όνομα του Οκτάι Ενγκίν. Όταν ρωτήθηκε από τους δημοσιογράφους για αυτό το γεγονός λέει ότι φοβήθηκαν και πανικοβλήθηκαν. Είναι δύσκολο να ομολογεί κάποιος μια βομβιστική ενέργεια τόσο εύκολα - εάν δεν έχει υποστεί βασανιστήρια - εάν πράγματι δεν το έχει κάνει.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Στη δίκη που έγινε στην Ελλάδα, ο Οκτάι Ενγίν καταδικάστηκε σε 3,5 χρόνια φυλάκιση. Αλλά αφέθηκε ελεύθερος με εγγύηση και εξαφανίσθηκε. Η ελληνική αστυνομία άρχισε να τον καταζητά, αλλά ο Ενγκίν κατάφερε να το σκάσει από την Ελλάδα.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Το 1960 ο στρατός ανέτρεψε την κυβέρνηση. Παρέπεμψε σε δίκη τον πρωθυπουργό, τον πρόεδρο της δημοκρατίας και μια σειρά υπουργούς για τα Σεπτεμβριανά.
ΔΕΛΤΙΟ: Σήμερα θα πραγματοποιηθεί η δίκη των γεγονότων της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου. Οι κατηγορούμενοι είναι ο Τζελάλ Μπαγιάρ, ο Αντνάν Μεντερές…
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Τότε αυτά τα γεγονότα συνδέθηκαν με τους κομουνιστές και την Οργάνωση «Η Κύπρος είναι τουρκική». Όμως αυτοί αθωώθηκαν στις δίκες, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στη συνέχεια. Οι πραγματικοί οργανωτές των γεγονότων έμειναν άγνωστοι μέχρι τις μέρες μας.
ΓΚΟΥΖ: Όπως φαίνεται, οι ένοπλες δυνάμεις σχεδίασαν από κάτω διαφορετικά τα γεγονότα τα οποία διοργανώθηκαν από την κυβέρνηση σαν μια διαδήλωση διαμαρτυρίας. Οι στρατιωτικοί ανάτρεψαν μια πολιτική εξουσία και έριξαν την ευθύνη όλων αυτών σε αυτή την κυβέρνηση και έτσι ξέπλυναν τα χέρια τους.
ΔΕΛΤΙΟ: Παρόλο που ήταν φανερό για τους εκπροσώπους της κυβέρνησης και του κράτους και παρόλο που –αναμφίβολα- δεν ήταν καθόλου δύσκολο να προβλέψουν ότι ως είδηση η έκρηξη βόμβας που στόχευε στον πνευματικό χαρακτήρα του ιδρυτή της Τουρκίας και στον άγιο πατέρα των Τούρκων, τον Ατατούρκ, θα προκαλούσε μεγάλη αντίδραση και εξέγερση, η συγκεκριμένη είδηση μεταδόθηκε στα μεσημεριανά δελτία ειδήσεων των ραδιοφωνικών σταθμών της Άγκυρας, της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης με εντολή του κατηγορούμενου πρωθυπουργού.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Ο πρόεδρος και ο πρωθυπουργός καταδικάστηκαν σε θάνατο δι’απαγχονισμού. Αντίθετα ο δράστης της βομβιστικής επίθεσης πήρε προαγωγή.
ΑΚΑΡ: Η περιπέτεια του Οκτάι Ενγίν μετά τη φυλακή είναι πολύ εντυπωσιακή. Μετά την επιστροφή του στην Τουρκία αναλαμβάνει διάφορα καθήκοντα στην Υπηρεσία Πληροφοριών της Γενικής Διεύθυνσης Ασφάλειας. Τελευταία συνταξιοδοτείται από τη Νομαρχία της Νέβσεχιρ. Αποκτάει ακόμα και το αξίωμα του Νομάρχη.
ΓΚΟΥΖ: Ένας σημαντικός στρατιωτικός, ο στρατηγός Σαμπρί Γιερμιμπέσογλου, χαρακτήριζε αυτά τα γεγονότα της 6ης-7ης Σεπτεμβρίου ως την πιο εξαιρετική επιχείρηση που είχε πραγματοποιηθεί ποτέ από τις ειδικές δυνάμεις. Αυτή η σκοτεινή στρατιωτική δύναμη πριν από τα γεγονότα της 6ης-7ης Σεπτεμβρίου έκανε βήματα, για να απαλλαχτεί από τους Έλληνες και τους Αρμένιους, τους οποίους δεν ήθελε στη χώρα της.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Παρά τις καταστροφές του 1955, η ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης ανασκουμπώθηκε ξανά. Χρησιμοποιώντας και τις αποζημιώσεις που πήρε από την τουρκική κυβέρνηση, άρχισε να ξανακτίζει τις περιουσίες της.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Από το 57 μέχρι το 62 είμαστε πολύ καλά. Δεν έχουμε πρόβλημα. Λοιπόν, το ρωμαίικο δαιμόνιο και το ρωμαίικο φιλότιμο συνέβαλε πάρα πολύ στο να το πάμε έτσι, αυτοί μας τα έσπασαν, εμείς θα κάτσουμε και θα τα ξαναφτιάξουμε τα σπασμένα μας. Ήταν πραγματικά ένας άθλος που έγινε μετά το 57, μέχρι το 62-63.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Οι μαθητές των ελληνικών σχολείων αυξήθηκαν. Ο διευθυντής της Ζωγραφείου Σχολής υποχρεώθηκε να γκρεμίσει το σχολείο του – αλλά για να το μεγαλώσει.
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Διότι το 1960 φτάσαμε το σημείο να ανεβαίνει αλματωδώς ο αριθμός των παιδιών. Δεν χωρούσανε. Κατεδαφίσαμε τη στέγη και φτάσαμε δύο ορόφους. Ανακαινίσαμε γενικώς. Είχαμε 740 παιδιά με πολλά τμήματα. Τρεις τάξεις δημοτικού, τρεις γυμνασίου σε κάθε τάξη και στο λύκειο από τρία: επιστημονικό, φιλολογικό, εμπορικό, ιδιαίτερη σχολή.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Η ευφορία δεν κράτησε πολύ. Το 1963 ο Μακάριος, πρόεδρος της ανεξάρτητης Κύπρου, ζήτησε την αναθεώρηση του συντάγματος. Οι ελληνοκυπριακές παρακρατικές οργανώσεις ετοιμάσθηκαν για σύγκρουση. Για να στρέψουν τους ελληνοκύπριους εναντίον των Τουρκουπρίν, οι παρακρατικοί χρησιμοποίησαν την ίδια μέθοδο που είχαν χρησιμοποιήσει οι τουρκικές μυστικές υπηρεσίες στην Θεσσαλονίκη. Ανατίναξαν το άγαλμα του ήρωα της ΕΟΚΑ Μάρκου Δράκου, στην Λευκωσία. Και επέρριψαν την ευθύνη στους Τουρκοκύπριους. Με την έκρηξη της βόμβας ξεκίνησαν στη Λευκωσία οι πρώτες αντιτουρκικές διαδηλώσεις. Ακροδεξιοί εξτρεμιστές, όπως ο Νικος Σαμφών τρομοκρατούσαν Τουρκοκύπριους. Οι ένοπλες συγκρούσεις δεν άργησαν να αρχίσουν. Θύματα υπήρχαν και από τις δύο πλευρές, αλλά οι Τουρκοκύπριοι πλήρωσαν το μεγαλύτερο τίμημα. Χιλιάδες σπίτια καταστράφηκαν και εκατοντάδες εξαφανίστηκαν.
ΑΚΑΡ: Εκείνη την περίοδο σκοτώθηκαν 700 Τούρκοι στις συγκρούσεις. Το χειρότερο από όλα είναι ότι για 7 χρόνια η μητέρα πατρίδα, η Τουρκία, έστελνε μηνύματα ότι ήταν μαζί τους και ότι θα έκαναν κινήσεις μαζί. Όμως, όταν οι τουρκοκύπριοι της είπαν να κάνει κάτι, ήταν αδύνατον να κάνει κάτι. Όταν η κυβέρνηση της εποχής απευθύνθηκε στις τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις, είδε ότι ο στρατός είχε 150 αλεξίπτωτα και 1 αποβατικό από το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Όμως η τουρκική κυβέρνηση είχε ένα γερό όπλο στα χέρια της. Τους όμηρους των ελληνοτουρκικών σχέσεων - Έλληνες της Κωνσταντινούπολης. Ήταν δυο κατηγορίες. Αυτοί που είχαν τουρκικό διαβατήριο και αυτοί που είχαν ελληνικό. Οι δεύτεροι ήταν πιο ευάλωτοι.
ΑΚΑΡ: Είναι μια φοβερή σύμπτωση ότι ο Ισμέτ Ινονού, ο οποίος ήταν αρχιτέκτονας του φόρου ακίνητης περιουσίας το 1942, έγινε πρωθυπουργός και το 1964. Η κυβέρνηση του Ινονού βρήκε ένα έξυπνο τέχνασμα, για να πιέσει την Ελλάδα. «Εάν δε γίνουν δεκτά όλα τα αιτήματα της Τουρκίας για την Κύπρο, θα αποφασιστεί η απέλαση των 12000 Ελλήνων με ελληνικό διαβατήριο από την Κωνσταντινούπολη».
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Όταν ακούσαμε ότι κάτι πρόκειται να συμβεί, κινητοποιηθήκαμε και πήγαμε στο Προξενείο να ρωτήσουμε τις προξενικές αρχές, «τι συμβαίνει, υπάρχει καμία τέτοια πιθανότητα να μας διώξουνε;». Λοιπόν, η ελληνική πλευρά όπως πάντα νόμιζαν ότι οι Τούρκοι μπλοφάρουν και δεν πρόκειται να… «Μην στεναχωριέστε, εμείς εδώ είμαστε. Καθόλου μην σας στεναχωρεί, εσείς τη δουλειά σας κοιτάξτε και μην φοβάστε…».
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Ήταν μια ακόμη λάθος εκτίμηση της επίσημης Ελλάδας. Η απέλαση των ελλήνων έφερνε σε δύσκολη θέση την ελληνική κυβέρνηση. Και εξυπηρετούσε τον απώτερο σκοπό της τουρκικής: τη συρρίκνωση της μειονότητας.
ΑΚΑΡ: Αυτοί που θα απελαθούν μπορούσαν να πάρουν μαζί τους μόνο μέχρι 20 κιλά προσωπικά αντικείμενα και 200 λίρες. 200 λίρες αντιστοιχούσαν σε 22 δολάρια. Και εκτός από αυτά, δεν μπορούσαν να βγάλουν τίποτα εκτός χώρας. Αυτό σήμαινε ότι παγώσανε τις καταθέσεις που είχαν στις τράπεζες. Δεν μπορούσαν να βγάλουν ούτε τα έπιπλα των σπιτιών τους.
ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ: Και αυτό μου έχει μείνει ανεξίτηλο έτσι στην μνήμη μου και δεν πρόκειται να το ξεχάσω μέχρις ότου πεθάνω. Να μας στείλουν εδώ με μια τσάντα και με 100 λίρες Τουρκίας. Άνθρωποι που ζήσανε 60-70 χρόνια, είχανε δυο-τρεις πολυκατοικίες κάτω, είχανε περιουσιακά στοιχεία σοβαρά, να τους στείλουν εδώ και να πεινάνε και να περιμένουνε την επόμενη μέρα να πάμε να πάρουμε από τον οργανισμό, τον ΟΑΕΔ κάτι ψίχουλα για να μπορέσουμε να συντηρηθούμε.
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Οι απελάσεις ήταν η χαριστική βολή για τον ελληνισμό. Και γιατί απέλασαν περί τα 10-12.000 Έλληνες. Δεν έμεινε το κακό μόνο στους 12.000. Οι απελαθέντες συμπαρέσυραν τις οικογένειές τους. Και μέσα σε λίγα χρόνια έφυγαν 30.000-35.000.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Ο επίλογος γράφτηκε τον Ιούλιο του 1974. Η ελληνική χούντα ανέτρεψε τον Μακάριο και διόρισε για πρόεδρο τον Σαμφών, σφαγέα των Τουρκοκυπρίων στα γεγονότα του 63-64. Φοβούμενοι τα αντίποινα, έφυγαν και όσοι έλληνες της Κωνσταντινούπολης είχαν απομείνει. Σήμερα είναι κάτω από 2000 ψυχές - οι περισσότεροι ηλικιωμένοι…
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Εσείς γιατί αποφασίσατε να μείνετε;
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Γιατί είναι ο τόπος μου παιδί μου. Δεν μπορούσα εγώ να αφήσω το Ζωγράφειο όταν ο φίλος μου με πρότεινε να φύγουμε. Έφυγε. Έλα να συνεργαστούμε, μου έλεγε. Και ξέρεις τι τον είπα; Να έρθω. Αλλά αύριο που θα δω τα μούτρα μου στον καθρέπτη, τι θα τα πω; (κλαίει) Εγώ έχω μια θέση. Αν θα φύγω εγώ, γίνομαι κακό παράδειγμα σε όλους τους άλλους.
ΖΩΓΡΑΦΕΙΟ:
ΔΕΜΕΡΤΖΙΟΓΛΟΥ (Διευθυντής Ζωγράφειου): Αυτό που λείπει μόνο οι μαθητές…
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Είμαστε κουρασμένοι
ΔΕΜΕΡΤΖΙΟΓΛΟΥ: Να διατηρήσουμε γλώσσα, παρέες, συνοικέσια, ειδάλλως τετέλεσται. Καθήκον μας μετά 10 χρόνια τι θα είναι το Ζωγράφειο. Δεν είμαι του άψυχου υλικού. Τι να τα κάνω τα σχολεία αν δεν κρατήσω τους νέους;
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Αυτές οι απαγορευτικές διαταγές που επιβλήθηκαν γιατί έτσι έκριναν πρέπει να αρθούν. Πολλές τέτοιες: δεν μας επιτρέπουν να γράψουν παιδιά αν δεν γράφει η ταυτότητά τους Ρωμιός Ορθόδοξος. Κάποτε σπούδαζαν στα σχολειά μας και Αρμεναίοι και τούρκοι ακόμα. Δεν επιτρέπουν να γραφούν παιδιά ελλήνων υπηκόων. Τι θα γίνει με αυτά τα παιδιά;
ΔΕΜΕΡΤΖΙΟΓΛΟΥ: 49 μαθητές. Θα επιθυμούσαμε να είναι 50. Είναι αστείο για πολλούς, για μας από ψυχολογικής άποψης για να ελπίζουμε για το αύριο. Από τους 49, οι 10 Αραβόφωνοι. Στόχος να κρατήσουμε τα παιδιά μας στην Πόλη. Με ψηλά το κεφάλι να δώσουμε το μήνυμα ότι δεν σβήσαμε, υπάρχουμε.
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Μετά τους σεισμούς αλλάξανε άρδην τα πράγματα. Εκεί έγινε το ότι ο Έλληνας έσπευσε να βοηθήσει αμέσως και επηρέασε τον Έλληνα που έσωσε το παιδάκι. Ήταν καθοριστικό. «Αυτοί είναι οι Έλληνες τα τέρατα οι αιώνιοι εχθροί μας;». Ξέρεις πόσο αντίκτυπο είχε αυτό; Μου λένε τώρα «Χότζα μου».
ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ: Όταν κατηγορήθηκα το 1965 για διάσπαση της εθνικής ενότητας Τουρκίας, ότι ποιούσα και καλά πολιτική υπέρ της ρωμιοσύνης, δεν μπόρεσα να βρω ούτε καν δικηγόρο. Επί 10 χρόνια υπερασπιζόμουν μόνος τον εαυτό μου. Γιατί τους Έλληνες τους απείλησαν, οι Τούρκοι δεν τους ενδιέφερε. Σήμερα δεν είναι έτσι τα πράγματα, τούρκοι δικηγόροι, δημοσιογράφοι γράφουν, μιλούν για ανθρώπινα δικαιώματα, μιλούν για μας.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Η προοπτική ένταξης έδωσε νέα δικαιώματα στις μειονότητες. Αλλά και ελευθερία έκφρασης στους τούρκους πνευματικούς ανθρώπους. Μετά την συνταρακτική ταινία της για τον κεφαλικό φόρο, η Τόμπρις ετοιμάζει μια καινούργια για τα γεγονότα του 1955
ΤΟΜΠΡΙΣ: Είναι μια ιστορία αγάπης ανάμεσα σε μια Ελληνίδα και έναν μουσουλμάνο με φόντο τα γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένας διάσημος ηθοποιός στην Τουρκία, ο οποίος με πήρε τηλέφωνο και μου είπε: «Πρέπει να παίξω σε αυτήν την ταινία, γιατί ήμουν παιδί και εγώ είμαι από αυτούς που έζησαν αυτή τη νύχτα, έσπασα παράθυρα κλπ., αλλά τώρα ντρέπομαι για τον εαυτό μου και θέλω να παίξω».
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Εξακολουθώ να πιστεύω ότι αν η Τουρκία μπει και το εύχομαι είναι για μας σοβαρότατη ελπίδα ότι μπορούμε να επιβιώσουμε.
ΚΟΥΛΟΓΛΟΥ: Με την προοπτική έναρξης διαπραγματεύσεων Τουρκίας-ΕΕ, οι Έλληνες πιστεύουν ότι τα πράγματα θα αλλάξουν. Αν το ελληνικό κράτος σκύψει - για μια φορά - πάνω στα δεκάδες προβλήματα τους.
ΔΕΜΕΡΤΖΙΟΓΛΟΥ: Ελπίζουμε στο παραμύθι και ότι θα γίνει το θαύμα. Έλληνες επιχειρηματίες να παίρνουν στις δουλειές αποφοίτους μας και να παντρεύονται Έλληνες Ελληνίδες».
ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ: Δεν μπορείς να ξεχάσεις αυτά που έχεις υποστεί. Όσο κι αν δεν σε αφορούν προσωπικά, αφορούν την ομογένεια. Αποκλείεται να πάψεις να τα θυμάσαι. Απλώς να πάψουν να σε επηρεάζουν. Και θα το αφήσουμε το παρελθόν στη μπάντα για να δημιουργήσουμε το μέλλον. Και το μέλλον δημιουργείται με προγραμματισμό και με θέληση. Συνεννοηθήκαμε;
ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ: Το 1964 κατηγορήθηκα, μέχρι το 1974 έζησα δύσκολες στιγμές, διότι επειδή έβλεπαν ότι δεν μπορούσα να κατηγορηθώ νόμιμα, με πίεζαν να φύγω για να μη βγει απόφαση αθωωτική. Εγώ επέμενα όμως. Τώρα και με την ελληνική εφημερίδα και αρθρογραφώντας στον τουρκικό τύπο, με καλούν στα κανάλια, πανεπιστήμια κλπ., οι νέοι αυτοί άνθρωποι απορροφούν σα σφουγγάρι αυτό. Παιδιά ζωντανά με αξία, καταλαβαίνουν τι συνέβη. Κρίνουν σωστά όταν μάθουν την αλήθεια…
ΑΚΑΡ: Μέχρι το 1920 ζούσαν περίπου 1,5 εκατομμύριο Έλληνες. Και σήμερα υπολογίζεται ότι έχουν μείνει μόνο 1800 άτομα. Σαν να απόκτησαν οι μειονότητες αξία αντίκας. Έγιναν τα σπάνια εβρισκόμενα κομμάτια της αστικής κουλτούρας. Και εγώ θα ήθελα να εισπνέω τον ίδιο αέρα μαζί τους στην πολυπολιτισμική Μικρά Ασία. Για να εκπληρώσω αυτή την επιθυμία μου, έγραψα ένα κείμενο στο οποίο ζητάω συγνώμη από τον Κώστα.
ΤΕΛΟΣ
